خبرگزاري آريا-
کتابدرماني براي مواردي که کودکان در فشارهاي روحي نامناسبي هستند بسيار مفيد است
کتابدرماني يک واژه قديمي است. مفهوم
اساسي کتابدرماني، بازپروري از راه خواندن است. فکر کتابدرماني از آنجا
برميخيزد که انسان به تعيين هويت با ديگران از راه ادبيات و هنر علاقهمند
است. کتابدرماني تعامل بين خواننده و ادبيات است. در روش درمان با کتاب،
مطالب خواندني که دراختيار خواننده قرارميگيرد، تأثير درماني و شفابخشي
دارد.
اگرچه اين مفهوم طيف گستردهاي از کاربريها را دربر ميگيرد،
در اين بخش ما تنها به کاربري آن در گستره کودکان و نوجوانان در بحران
ميپردازيم؛ زماني که کودکان و نوجوانان با مشکلات اجتماعي، احساسي يا شخصي
روبهرو هستند و نياز بهکتابدرماني دارند.
متخصصان رشد و پرورش
کودکان، بارها، کتابدرماني را براي مواردي که کودکان در فشارهاي روحي
مانند بستريبودن در بيمارستان، از دست دادن دوست و جدايي والدين، يا در
شرايط جنگ و رخدادهاي طبيعي همچون سيل و زلزله قرار ميگيرند، توصيه
کردهاند. ادبيات ميتواند کودکان را در درک عواطف خود، همذاتپنداري با
شخصيتهايي که احساسهاي مشابه را تجربهميکنند و نيز کسب بينشي نوين
نسبت به چگونگي برخورد ديگران با همان مشکلات، ياري رساند.
کتاب
ميتواند نقشي همچون آينه را براي کودکان بازي کند؛ به اين معنا که
بازتابدهنده ويژگيهاي ظاهري، روابط، احساسها و انديشههاي آنها در
پيرامونشان باشد. همچنين کتاب ميتواند چون پنجرهاي رو به جهان باشد که
کودکان را به نگاه فراتري از خود و پيرامونشان دعوت کند تا با شخصيتها و
شرايط پيوند برقرار کنند.
ادبيات به ٤ شيوه در رشد عاطفي کودکان سهيم ميشود:
نخست،
ادبيات به کودکان ثابت ميکند که در بسياري از احساسها مانند ديگران
هستند و اينکه بروز اين احساسها و عواطف در آنها امري عادي و طبيعي است.
دوم،
ادبيات، هرگونه احساس را از نقطهنظرهاي گوناگون بهبررسي ميگيرد و
تصويري کامل از آن به دست ميدهد و برپايه اصولي، آن احساس ويژه را
شناسايي ميکند.
سوم، کنشهاي شخصيتهاي گوناگون نقطهنظرهايي را براي شيوههاي برخورد با عواطفي ويژه ارايه ميدهد.
چهارم،
ادبيات بهروشني نشان ميدهد که هر فرد عواطف گوناگوني را تجربه ميکند و
ديگر اينکه اين عواطف گاهي در تضاد و کشمکش با يکديگر قرار ميگيرند.
کودکان هنگام کتابدرماني ٣ فرآيند را تجربه ميکنند: فرآيند همانندسازي، فرآيند پالايش رواني و فرآيند بينش درون.
کتابدرماني ميتواند به شکل انفرادي يا گروهي انجام شود
از آنجا که کودکان و نوجوانان در
بيشتر موارد خود را بهجاي شخصيتهاي کتاب يا قهرمانهاي اصلي داستان
ميگذارند، چنانچه در پروژههاي کتابدرماني، کتابهاي مناسبي گزينش شوند،
همانندسازي به آنها کمک ميکند تا مشکلات خود را شناسايي کنند و هنگامي که
درمييابند در رويارويي با اينگونه مشکلات تنها نيستند، احساس آرامش و
امنيت ميکنند و از تنهايي و تشويش آنها کاسته ميشود. زماني که اين
همانندسازي صورت گرفت، فرآيند پالايش رواني نيز انجام ميشود.
کودک
و نوجوان از جنبه احساسي درگير داستان ميشود و ميتواند احساسات خود را
در شرايطي امن بروز دهد. با همانندسازي و پالايش رواني، کودک و نوجوان براي
تجزيه و تحليل مشکلات خود توانمندتر ميشود. اينگونه تحليلها سبب افزايش
آگاهي و درک عميقتر آنها از خود و ارتباط با ديگران ميشود. اين خودآگاهي
کودک و نوجوان را قادر ميسازد تا دريافتهاي خود را از رخدادها دگرگون
کند و رفتارهايش را بهبود بخشد.
کتابدرماني ميتواند به شکل
انفرادي يا گروهي انجام شود. در کتابدرمانيهاي انفرادي، کتابي براي يک
فرد خاص با يک نياز ويژه برگزيده ميشود. آن کودک يا نوجوان خاص ميتواند
کتاب را خود بخواند يا برايش خوانده شود. فعاليتهايي که پس از خواندن کتاب
طراحي شدهاند به شکل انفرادي با آن کودک يا نوجوان انجام شود. کودک يا
نوجوان درباره آن کتاب با آموزگار، کتابدار يا هر فرد بزرگسال که با او کار
ميکند، ميتواند گفتوگو کند، گزارشي درباره داستان بنويسد يا احساسات
خود را به شکل هنر نقاشي يا هرگونه ديگري از هنر بيان کند.
در اين
پروسه کودک و نوجوان از فشارهاي احساسي رها ميشود و در ضمن با تحليل
ارزشهاي اخلاقي و برانگيختهشدن تفکر انتقادي در او، بر خودآگاهياش
افزوده ميشود و ميتواند ارزيابيهاي شخصي و اجتماعي خود را بهبود بخشد.
نتيجه آن خواهد شد که او رفتارش را بهبود بخشد و بتواند موضوعهاي مهم
زندگي را درک کند.
در کتاب درمانيهاي گروهي، کودکان و نوجوانان
داستاني را بلند ميخوانند يا برايشان کتابي خوانده ميشود. گفتوگوي گروهي
و فعاليتهاي جمعي در پي اين خواندن انجام ميشود. آنها در اين بحثها
درمييابند که تنها نيستند و ميتوانند مشکلات خود را با ديگران سهيم شوند.
اگرچه
کتابدرماني براي حل مشکلات کودکان در بحران است، اما تنها به اين موارد
محدود نميشود. بهطورکلي ادبياتي که زندگي کودکان را بازتاب ميدهد،
ميتواند کودکان را در حل مشکلات و ناشناختههاي زندگي خود ياري دهد.
گامهاي کتابدرماني:
- شناسايي نيازهاي کودکان و نوجوانان مورد هدف
- گزينش مواد مناسب
- طراحي فضا و زمان نشستها (از پيش مخاطبان را درباره چگونگي گرداندن جلسه آگاه کنيد.)
- طراحي فعاليتهاي پس از کتابخواني
- گفتوگو درباره داستان يا کتاب
- نوشتن درباره کتاب يا داستان، نقاشي و اجراي نمايش
- برانگيختن کودکان براي فعاليتهاي بيشتر (پرسشهاي بيشتر درباره موضوع کتاب يا داستان.)
- اختصاص زمان استراحتي به کودکان
- دادن فرصتي براي واکنش آنها به داستان