خبرگزاري آريا - هفته نامه صدا - مهدي دريس پور: اورکت چريکي، سبيل، لحن حماسي، نطق هاي آتشين و... صفاتي هستند که مي توان آنها را مشترکا براي دو نفر به کار برد. مسعود رجوي و موسي خياباني. يکي مرد شماره يک و ديگري مرد شماره دو سازمان مجاهدين خلق ايران. اين دو، پس از انقلاب و تا پيش از سال 60 سوژه هاي آشنايي بودند که چندين و چند بار در يک قاب قرار گرفتند، اما تصميم و تغيير مشي سازمان شان سرنوشتي متفاوت براي شان رقم زد؛ مسعود به خارج گريخت و موسي ماند؛ موسي به آرزوي ديرنيش، بالاترين جايگاه سازمان رسيد و موسي کشته شد.
در اين گزارش به زندگي، مرگ و پس از مرگ اين شخصيت مي پردازيم که با نقش آفريني اش در سازمان به درستي مي توانيم او را مردي براي تمام فصول بخوانيم.
پرده اول: از تولد تا مجاهدين خلق
موسي نصيراوغلو ملقب به خياباني (1322-1360) در تبريز متولد شد.درباره پيشينه خانوادگي اش دو روايت وجوددارد؛ در روايت اول او را به خانواده اي سنتي- مذهبي از طبقه متوسط، با سطح درآمد معادل عرف جامعه شهري آن روز منتسب کرده اند؛ اما در روايت دوم او را از تبار خانواده اي کارگري و وضعيت اقتصادي ضعيف دانسته اند.
اين دو گانگي ها علاوه بر پيشينه خانوادگي در مورد کاراکتر شخصيتي او نيز وجود دارد. برخي او را قدرت طلب، تندخو و داراي کيش شخصيت دانسته اند و برخي فردي اهل تامل، داراي طبع شعر و عميق معرفي کرده اند. به عنوان نمونه لطف الله ميثمي، عضو باسابقه سازمان در کتاب خاطراتش موسي خياباني را اين گونه تصوير مي کند: «موسي آدمي عارف و ساکت بود. بالاترين آرزويش اين بود که اي کاش او را نزد حنيف نژاد مي برندند و از چشمه فيض او بهره مي برد؛ با او قرآن مي خواند و مطلب ياد مي گرفت. برتري حنيف نژاد بر خودش را خيلي قبول داشت و دائم بر زبان مي آورد. البته حنيف نژاد هم هر وقت در عربي به اشکالي بر مي خورد، از موسي مي پرسيد.»
خياباني براي تحصيلات آکادميک، در رشته فيزيک دانشکده علوم دانشگاه تهران پذيرفته مي شود. درباره فارغ التحصيل شدنش ابهاماتي وجود دارد چرا که ايام تحصيل او با دوره بازداشتش مصادف مي شود، اما به نظر نمي آيد که موسي به دنبال احذ مدرک بوده باشد. اين نظر از اين گفته او نيز استنباط مي شود که مي گويد: «در دانشکده عمدتا واحدهايي رامي گرفتيم که به درد مبارزه مسلحانه بخورد. آزمايشگاه فيزيک را حتما ياد مي گرفتيم تا مداربندي الکتريکي را به منظور ساختن بمب ياد بگيريم.»
موسي خياباني در سال 45 از طريق دانشگاه به مجاهدين مي پيوندد و از همان ايام در زمره افراد فعال و قابل اعتماد سازمان قرارمي گيرد. با گذشت چند سال و تغيير شرايط سياسي و اجتماعي ايران دهه چهل، به مرور در شيوه مبارزه نيز تجديدنظرهايي به وجود مي آيد و در اين ميان جنگ چريک شهري اولويت بيشتري پيدا مي کند و مبارزه مسلحانه در حاشيه قرار مي گيرد.
در چارچوب اين تغيير نگرش و با توجه به علقه اي که ميان سازمان و گروه هاي مبارز مسلمان در فلسطين وجود داشت، برخي از اعضا در گروه هاي 5 يا 6 نفره براي آموزش دوره هاي چريکي قصد خروج از کشور مي کنند؛ هدف آنها پيوند خوردن با سازمان فتح در فلسطين بود، اما به دليل شرايط حاکم نمي توانستند از مسير قانوني کشور را ترک کنند و به مقصد نهاييشان بروند به همين دليل هر گروه از يک کانال از کشور خارج مي شد.
تابستان سال 49، موسي خياباني به همراه پنج نفر ديگر از اعضاي سازمان قصد سفر به دي را مي کنند که از آن طريق خود را به اردوگاه فتح برسانند. آنها در سفري پرتلاطم که چند ماه قبل توسط دوستان شان مطمئن ارزيابي شده بود، به دبي مي رسند. پس از مدتي اقامت در آنجا، پليس به آنها که با ظاهري مندرس در بازار شهر مي گشتند، شک کرده و همگي را بازداشت مي کند پس از تفتيش اقامتگاه آنها هويت ايراني بازداشت شدگان لو مي رود. هويت ايراني، رابطه حسنه ديپلماتيک و محتويات بازجويي هاي افراد اين گروه سبب مي شود که پليس امارات به فکر تحويل دادن آنها به ساواک بيفتد.
خبر اين تصميم به دوستان بازداشت شدگان مي رسد و آنها هم پس از مشورت با مبارزان فلسطيني تصميم به ربودن هواپيماي دبي- بندرعباس مي گيرند؛ اين اتفاق رخ مي دهد، هواپيما دزديده مي شود و به درخواست ربايندگان در عراق فرود مي آيد، اما اوضاع عراق هم بر وفق مراد آنها نبود و آنجا نيز تحت فشار قرار مي گيرند که با وساطت ابونضال، نمايند الفتح آزاد و براي آموزش دوره هاي چريکي به د و پايگاه الفتح مي روند.
شرح تفصيلي اين سفر، در کتاب خاطرات محسن نجات حسيني با نام «بر فراز خليج فارس» قابل خواندن است. با گذشت حدود يک سال دوره چريکي به اتمام مي رسد و موسي به ايران باز مي گردد، اما در سال نحس مجاهدين يعني 1350، مجاهدين در اين سال با برخورد شديد حکومت مواجه و اعضاي مهم سازمان دستگير مي شوند و موسي خياباني نيز به دامي مي افتد که يک سال قبل با کمک دوستانش از آن رهيده بود.
بازداشت شدگان آن سال، يک سال بعد اکثرا به اعدام محکوم شدند که حکم برخي اجرا و حکم برخي ديگر به حبس ابد تبديل شد که موسي در گروه دوم بود و در زندان ماندگار شد.
پرده دوم: از زندان تا انقلاب
سال 1350، آغاز دوره جديد زندگي مرد حرّاف سازمان بود. با مرور خاطرات زندانيان سياسي دوره (57- 1350) به خصوص اعضاي سازمان مجاهدين با مجموعه نقش آفريني هاي موسي خياباني آشنا مي شويم. او در اين دوره، در مطرح کردن و بسط ايدئولوژي مجاهدين و تبيين نکات سلبي و ايجابي آن و همچنين ايجاد هم گرايي مذهبي هاي مکلا در برابر چپ هاي زندان د رمقام يک ايدئولوگ ايفاي نقش کرد؛ قرآن را براي برخي ترجمه و براي برخي ديگر دسته بندي موضوعي مي کرد و با عده اي به بحث عقيدتي مي نشست تا آنجا که رفته رفته به يکي از چهره هاي شاخص زندان تبديل شده بود که هم مورد توجهزندانيان بود هم پليس زندان.
نقش آفريني او در زندان به همين دست فعاليت ها خلاصه نشد چرا که نام او را در يکي از مقاطع مهم تاريخچه سازمان مجاهدين خلق يعني تغيير ايدئولوژي و گرايش به کارکسيسم مي بينيم. پيوند موسي خياباني با اين واقعه را بايد از دو منظر ديد. اول اين که محمدتقي شهرام، عامل چرخش سازمان و تئوريسين مارکسيست شدن در سال 49 توسط خياباني عضوگيري شد، هر چند که نمي توان از تعمد در ورود افکار انحرافي به سازمان توسط او سخن گفت، اما در مقابل به زعم بعضي اعضا نمي توان انگشت اتهام را از روي نام او برداشت.
در پيوند دوم مي بينيم که موسي خياباني و مسعود رجوي زماني که در زندان از ماجراي تغيير ايدئولوژي و تصفيه ها باخبر مي شوند، چپ شدگان سازمان را به سکوت و نقش بازي کردن دعوت مي کنند که همين موضوع اين پرسش را به وجود آورده که آيا خياباني نيز با چپ هاي سازمان همدل بوده است يا خير؟
طرح اين پرسش با توجه به مواضع بعدي موسي خياباني چه به صورت مکتوب و چه به صورت شفاهي بلاموضوع مي شود، اما هستند تحليل گراني که معتقدند رجوي و خياباني و امثالهم تلاش کردند ظاهري مذهبي را براي بناي مارکسيستي خود برگزينند. نقش آفريني دگير وي در ماجراي معروف به سپسا است؛ واقعه اي که 15 بهمن 1355 اتفاق افتاد؛ برخي زندانيان با نوشتن عفو از زندان آزاد شدند که در آن مقطع موسي و مسعود و برخي ديگر در اثبات راه و منش خود و تخفيف ديگر زندانيان هرچه داشتند، رو کردند. زندان هفت ساله موسي خياباني در دي ماه سال 57 به پايان رسيد و او و برخي ديگر از زندانيان آزاد شدند. از زمان آزادي تا مرگ، چند نقطه مهم در کارنامه او مشاهده مي شود.
موسي به لحاظ توپولوژيک با توجه به گذشته اش نيروي نظامي محسوب مي شود، اما پس از آزادي شايد متاثر از فضاي زندان، چند فعاليت فکري انجام داد که هر يک به لحاظ عمق، کيفيت محتوا و همچنين اصالت مورد نقد جدي قرار گرفتند. يکي از آنها جزوه «فلسفه شعائر» است که متن پياده شده سخنراني اي است با همين نام که رمضان سال 1358 در دانشگاه تهران طي شش شب انجام گرفت و ديگر سخنراني «عاشورا، فلسفه زندگي» است که به مناسبت عاشورا در مسجد دانشگاه تهران انجام شد.
از ديگر وقايعي که به نام او بر مي خوريم، ديدار سران سازمان مجاهدين با امام خميني ست. در اين ديدار کوتاه که روز ششم ارديبهشت سال 58 در قم انجام گرفت، مسعود رجوي، موسي خياباني و دو عضو ديگر سازمان حضور داشتند. صوت و تصوير و متن تفصيلي از آن جلسه منتشر نشده است و روزنامه هاي وقت نيز اين ملاقات را به طور کامل پوشش ندادند اما مطلعين چه در مصاحبه و چه در خاطرات خود اهم موارد مطرح شده را توصيه هاي امام به مجاهدين خلق با هدف اتمام حجت روايت کرده اند.
برگ ديگر پرونده خيابانيِ پس از انقلاب، مربوط به اولين دوره انتخابات مجلس است. او در سال پنجاه و هشت کانديداي منتخب سازمان مجاهدين از زادگاهش، تبريز بود. مسعود رجوي در سخنراني اش در تبريز و در حمايت از خياباني او را محور و لنگر تشکيلات مجاهدين معرفي و همگان را به حمايت از خياباني دعوت کرد.
نشريه مجاهد، ارگان سازمان مجاهدين خلق نيز در آن ايام، در گزارشي مفصل سفر انتخاباتي خياباني را پوشش داد که با مطالعه آن گزارش مي توان محورهاي صحبت هاي او را به چند موضوع از جمله بررسي ماهيت انتخابات و شناخت جايگاه نهاد پارلمان، تحقق حقوق کارگران، شناسايي توطئه هاي امپرياليسم عليه انقلاب و تحليل شرايط سياست وقت تقسيم کرد.
واقعه ديگر هم که نام موسي خياباني را به ميان آورد کودتا نوژه بود؛ در برخي اعترافات از نقش رهبران سازمان در همکاري با کودتاگران سخن به ميان آمد و همچنين مارک گازيوروسکي محقق در حوزه کودتا و روابط ايران و آمريکا به صراحت از تماس هاي کودتاگران و موسي خياباني پرده برداشت. هر چند که مجاهدين نيز منفعل نبودند و در همان سال، در ويژه نامه اي شش صفحه اي به ادعاها پاسخ گفتند.
پرده سوم: 30 خرداد تا 19 بهمن
گويا بنا نبود نام مسوي خياباني حذف شود. سازمان ناراستي پيش گرفته بود و به گفته فعالان سياسي وقت، دم از فعاليت مسلحانه مي زد، اما سوداي کار مسلحانه داشت، اسلحه جمع مي کرد، کاردهايش را آموزش نظامي مي داد و ميليشا به خيابان مي آورد. اين فعاليت ها و شرايط سياسي وقت باعث شد که سازمان در يک دوراهي قرار بگيرد که يک طرف آن قانون و ديگري ناسازگاري بود. سازمان راه دوم را انتخاب کرد و ابتدا در روز 30 خرداد 1360 فراخوان راهمپيمايي خياباني صادر کرد و به قول خودش اولين مشت را نواخت. پس از آن روز و طي چند مرحله سازمان خسارت هاي زيادي را وارد کرد چنان که موسي خياباني نيز در آخرين نوار منتشر شده اش با نام پذيرش چشم انداز عاشورا چنين موضعي را تايد مي کند.
در اين شرايط جديد که مسعود رجوي در ايران نبود، موسي خياباني، مرد شماره دو و فرمانده نظامي سازمان، همه کاره اين تشکل در تهران بود و بالطبع در کانون برخورد قرار داشت تا اينکه فعاليت هاي تعقيبي که بعد از اقدامات سازمان شدت بيشتري گرفته بود نهايتا به سرانجام رسيد و نيروهاي کميته انقلاب به خانه تيمي موسي خياباني در زعفرانيه رفتند و پرونده زندگي مرد شماره دو را بستند.
اين قسمت گزارش را از قلم روزنامه جمهوي اسلامي به تاريخ 20 بهمن 1360 مي خوانيم: «به گزارش خبرنگار ما ساعت 6:30 دقيقه بامداد ديروز توسط برادران سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و با همکاري برادران کميته مرکزي ضربه اي ديگر بر پيکر سازمان منافقين وارد آمد و در جريان کشف يک خانه تيمي در تهران، موسي خياباني رهبر سازمان منافقين در داخل کشور و همسر جنايتکارش به همراه اشرف ربيعي و نج نفر ديگر از کادرهاي مرکزي اين سازمان کشته و عده ديگري نيز دستگير شدند.»
در شماره بعد روزنامه جمهوري اسلامي گزارشي با عنوان «گزارشي مصور از قصر کادر مرکزي منافقين» منتشر شد که در آن شرح جزييات عمليات، نام اصلي و مستعار کشته شدگان و همچنين نحوه دقيق کشته شدن موسي خياباني را توضيح داده بود. اين ماجرا امسال تبديل به سوژه فيلم سينمايي «ماجراي نيمروز» به کارگرداني محمدحسين مهدويان شده که اين روزها در جشنواره فجر در حال اکران است.
پرده چهارم: سازمان پساموسي
موسي خياباني را هم از بيرون و هم از درون سازمان، نفر دوم دانسته اند. ريشه اين جايگاه و برتري تشکيلاتي اور ا بايد در دوران پيش از انقلاب دانست. زماني که مسوي در زندان مرکزيتي شکل داده بود که حتي مسعود رجوي را از رده خارج کرده بود. سازمان دوستان و کساني که به تفکيک مقاطع مختلف سازمان قائل هستند، مي گويند اگر مسوي زنده بود، نمي گذاشت ديکتاتوري مسعود بر سازمان حاکم شود چرا که او اولا شانه به شانه رجوي بود و قدرتش را تعديل مي کرد و ثانيا پشتوانه معنوي و تشکيلاتي هم راز مسعود داشت، اما پس از ضربه اي که به مرکزيت داخل کشور سازمان خورد،رجوي قدرت بلامنازع سازمان را برعهده گرفت.
هرچند که در مقاطعي برخي از اعضاي جداشده سازمان در جزوات و نشرياتي که با امضاي «پيروان راه موسي [خياباني]» منتشر مي کردند سعي در ايجاد انشعاب و ترديد افکندن در دل اعضاي سازمان داشتند اما مرده ريگ موسي نيز نتوانست به رجوي توتاليتر غلبه کند و او مهره چيني مطابق ميلش را انجام داد. اما رجوي، موسي را فراموش نکرد و با نامگذاري يک هفته به نام «حماسه موسي و اشرف» تا چندين سال اقدامات خشونت باري را پي مي گرفت.