عجايب خلقت؛ دنياي ناشناخته زنبور‌ها

خبرگزاري آريا -  تا به امروز هزاران گونه از زنبورها در دنيا شناسايي شده که از ميان آن‌ها تنها تعداد معدودي توانايي توليد عسل را دارند. بي‌ترديد هيچ حشره‌اي به اندازه زنبورهاي عسل براي ما انسان‌ها مهم نيست؛ بنابراين بخش اعظم اين مقاله به زنبورهاي عسل اختصاص خواهد داشت.

درست است که زنبورهاي عسل هزاران سال است که به عنوان توليدکنندگان عسل براي ما انسان‌ها ارزشمند هستند اما واقعيت اين است که زنبورها يک خدمت ويژه ديگر هم به نام گرده‌افشاني انجام مي‌دهند که عمده منافع اين خدمت بزرگ نصيب کشاورزان مي‌شود. در ادامه با ما همراه باشيد تا شما را به دنياي زنبورها ببريم.
در لانه زنبورها چه مي‌گذرد؟

هر زنبور عسل يک بالشتک پرمو در پاهاي عقب دارد که آن را با گرده پر مي‌کند، به اين بالشتک پرمو سبد گرده گفته مي‌شود.
زنبورهاي عسل که تا به امروز 7 گونه از آن‌ها در دنيا شناسايي شده، در کلوني‌هاي بزرگ زندگي مي‌کنند که اين کلوني‌ها را يک ملکه مجرد تخم‌گذار سرپرستي مي‌کند و ساير زنبورهاي عسل به واقع دختران و يا پسران اين ملکه هستند. يک کلوني زنبورهاي عسل مي‌تواند بالغ بر 8 هزار زنبور داشته باشد. ملکه زنبورهاي عسل مي‌تواند در يک روز بيش از 2 هزار تخم بگذارد که اغلب آن‌ها را زنبورهاي کارگر ماده تشکيل مي‌دهند.
طول عمر ملکه زنبورهاي عسل اغلب بيش از 5 سال است. ملکه اندکي از زنبورهاي کارگر بزرگ‌تر است و از خود رايحه‌اي موسوم به فرومون ترشح مي‌کند که همين فرومون باعث مي‌شود که زنبورهاي ديگر به کار کردن تشويق شوند. تمامي زنبورهاي کارگر ماده هستند، فرومون ترشح شده از ملکه در عين حال مانع زادآوري اين زنبورهاي ماده مي‌شود. در مقابل زنبورهاي عسل نر، دِرون ناميده مي‌شوند. دِرون‌ها همان زنبورهاي توليدمثلي هستند که با ملکه‌هاي جديد جفت‌گيري مي‌کنند.

ملکه زنبورهاي عسل مي‌تواند در هر روز بيش از 2 هزار تخم بگذارد.
اغلب زنبورهايي که در يک کلوني زنبور عسل هستند، ماده‌هاي کارگر نابارور هستند.کارگران جوان‌تر وظيفه غذا دادن به لاروها و ساخت عسل را برعهده دارند. همچنانکه زنبورهاي کارگر ماده بزرگ‌تر مي‌شوند، مسووليت‌هايي مانند تميز کردن و مرمت سلول‌هاي موم عسل هم به آن‌ها داده مي‌شود. کارگران مسن‌تر موظف به خروج از لانه و جمع‌آوري شهد و گرده گل‌ها هستند. اما اين زنبورهاي کارگر جوان‌تر هستند که موظف هستند تا به محض خروج نرهاي توليدمثلي يا زنبورهاي عسل نر از تخم، غذاي مايع مناسب را در اختيارشان قرار دهند.
دنياي شگفت‌انگيز يک زنبور

زنبورهاي عسل براي خروج از لانه به صف شده‌اند.
زنبورها دو جفت بال دارند. اين بال‌ها بوسيله‌ي قلاب‌هاي کوچکي به يکديگر وصل شده‌اند در نتيجه هنگام حرکت شبيه به يک بال به نظر مي‌رسند. زنبورها 3 چشم ساده ابتدايي دارند که از طريق آن‌ها مي‌توانند شدت نور را تشخيص دهند. چشم‌هاي مرکب و بزرگ زنبورها به آن‌ها کمک مي‌کند که به خوبي رنگ‌ها را تشخيص دهند و از اين طريق است که زنبورها به سمت گل‌هاي حاوي شهد هدايت مي‌شوند. آنتن‌هايي که بر روي سر زنبورهاي عسل است به آن‌ها کمک مي‌کند تا عطر گل‌ها و رايحه‌هايي را که ساير زنبورها توليد مي‌کنند، تشخيص دهند. پاهاي جلويي زنبورها موهاي زبر شانه‌مانندي دارند که از آن‌ها براي برس کشيدن و در اصل پاک کردن گرده‌ها و سپس جمع‌آوري‌شان در سبدهاي گرده بهره مي‌گيرند. جالب است بدانيد که هر زنبور عسل مي‌تواند در يک ثانيه 250 بار بال بزند. زنبورهاي عسل موجودات فوق العاده پرکاري هستند، زنبورهاي عسل کارگر براي توليد 450 گرم عسل بايد در حدود 10 ميليون سفر انجام دهند. يک قاشق چايخوري عسل که شما مي‌خوريد، حاصل فعاليت 12 زنبور عسل در کل طول دوره زندگي‌شان است.
يک زنبور کارگر نيش تيز و پرمويي دارد که از آن براي دفاع از کلوني استفاده مي‌‌کند. هر زنبور يک بالشتک پرمو در پاهاي عقب دارد که آن را با گرده پر مي‌کند و به اين بالشتک، سبد گرده گفته مي‌شود. بخش زيرين قوي پا براي درهم فشردن گرده‌ها و تبديل آن‌ها به پلت است. پوشش پر موي بدن زنبور در اصل تله مناسبي براي جذب گرده‌ها است که وقتي زنبور براي تغذيه روي يک گل مي‌نشيند، گرده‌ها به آن‌ها مي‌چسبند.

زنبورهاي عسل در حال مهر و موم کردن سلول‌هاي حاوي عسل
زنبورهاي عسل با چينه‌داني که پر است از شهد شيرين به لانه يا کندو بازمي‌گردند. آن‌ها آنچه را که جمع کرده‌اند، در اختيار ساير زنبورها مي‌گذارند تا آن‌ها آنزيم‌هاي لازم را که در اصل طبيعت شيميايي اين شهد را تغيير مي‌دهد، به آن بيفزايند. سپس شهد شيرين را در موم که از سلول‌هاي رزين تشکيل شده، مي‌گذارند و با کمک بال‌هايشان آن را خنک مي‌کنند و از اين طريق بخش اعظم آب آن هم جدا مي‌شود. اين ذخيره غذايي عسل براي تغذيه کلوني در زمستان مورد استفاده قرار مي‌گيرد. زنبورهاي عسل، عسل را از شهدي که از گل‌ها جمع مي‌کنند، مي‌سازند. در خلال اين فرآيند، ذرات ريز گرده که بايد جا بجا شود و به ساير گل‌ها برسد تا دانه‌هاي آن‌ها را بارور کند، نيز به بدن زنبورها مي‌چسبد. اين حشرات کار خود را به نحو احسنت انجام مي‌دهند. به علاوه آن‌ها بخشي از گرده‌ها را هم براي تغذيه زنبورهاي جوان‌تر جمع‌آوري مي‌کنند.
با يک زنبور متفاوت آشنا شويد؛ زنبور دم ياقوتي

بدن پرموي زنبورها به آن‌ها در جمع‌آوري گرده کمک مي‌کند.
زنبور دم ياقوتي يک حشره است که ظاهر آن بيش‌تر از زنبور شبيه يک تکه جواهر است. جالب اينجاست که درخشندگي و تلالو اين حشره در اصل جنبه منفي­ آن را پنهان مي­کند. مقاله پيشين ما را درباره حيواناتي که حوصله بزرگ کردن فرزند ندارند را به ياد مي‌آوريد؟ زنبور دم ياقوتي هم درست همانند پرنده موسوم به کوکو است که از لانه ساير پرنده‌ها براي پرورش جوجه‌اش سوء‌استفاده مي‌کند، اين حشره زيبا در اصل انگل لانه ساير حشرات است و از آن گاهي هم با عنوان "حشره کوکو” ياد مي‌شود. نحوه زندگي زنبورهاي دم ياقوتي به اين صورت است که وارد لانه يک حشره يا يک زنبور تک‌زي و تنها مي‌شوند و در لانه آن حشره يا زنبور تخم مي‌گذارند و زماني هم که لاروهاي آن‌ها از تخم درآمدند، از فرزندان جوان صاحبخانه تغذيه مي‌کنند.
بديهي است که يورش به لانه يک حشره يا يک زنبور کار خطرناکي است چرا که صاحبخانه اغلب مجهز به يک نيش مرگ‌آور است. کاري که حشره کوکو انجام مي‌دهد، اين است که از طريق يک توپ خيلي محکم از خود در برابر اين خطرات دفاع مي‌کند. اين توپ محافظ در اصل نوعي کيتين است. کيتين يک ترکيب آلي بسيار سخت و محکم در پشت و دم اين حشره است که از آن به عنوان يک وسيله دفاعي خيلي موثر براي مصون بودن از نيش ساير حشرات استفاده مي‌شود.
جالب اينجاست که حتي پاهاي اين حشره هم رنگ‌هاي رنگين‌کماني دارند و در برابر نور خورشيد مي­درخشند. در ناحيه شکم حشره ماده، زايده­‌اي انتهايي موسوم به تخم‌ريز است که در اصل لوله‌هاي بلندي هستند که حشره از طريق آن‌ها تخم مي‌گذارد. ناحيه شکم هم مجهز به يک پوشش زره‌مانند است که بخش زيرين‌ آن شبيه حفره‌هاي کوچک است و اين بخش وقتي بهتر ديده مي‌شود که حشره پاهايش را جمع مي‌کند و به دور خود شروع به چرخيدن رو به بالا مي‌کند.

طول يک زنبور دم‌ ياقوتي بيش از 12 ميلي‌متر است. اين زنبور در زيستگاه‌هاي خشک اغلب نقاط جهان يافت مي‌شود.
زنبورهاي دم ياقوتي بالغ از شهد و گرده گل‌ها تغذيه مي‌کنند در حالي که جوان‌ترها از لارو ساير حشرات از جمله لارو هم‌نوعان خود يعني زنبورها استفاده مي‌کنند. بعضي از اهداف اصلي حشره کوکو يا همان زنبور دم ياقوتي ماده، زنبورهاي تک‌زي هستند که در حفره‌ها يا سوراخ‌هاي داخل زمين يافت مي‌شوند. زنبورهاي دم ياقوتي بايد به نحوي خود را به داخل لانه اين زنبورهاي تک‌زي سر بدهند و اين کار بايد به نحوي باشد که توجه زنبور والد هدف جلب نشود. براي همين منظور است که قبل از حرکت، زنبور مهاجم اول صبر مي‌کند و با دقت تمام منتظر مي‌ماند تا زنبور هدف لانه‌اش را ترک کند. آنگاه حشره کوکو بايد سريع عمل کند و قبل از اينکه زنبور مجدد به لانه بازگردد، تخم‌هاي خود را بگذارد هرچند که اگر خطري هم پيش بيايد، قابليت دفاع از خود را دارد چرا که در اصل مجهز به يک ابزار ضد نيش است. چشم‌هاي بزرگ و برآمده به دم ياقوتي‌ها کمک مي‌کنند تا قرباني‌هايشان را راحت پيدا کند. شاخک‌هاي حساس منحني شکل رو به پايين آن‌ها هم از طريق بو مکان لانه زيرزميني ساير حشرات را به راحتي شناسايي مي‌کنند.
زندگي متفاوت دم ياقوتي‌ها

زنبور دم‌ياقوتي ماده در حال خروج از لانه يک زنبور تک‌زي
تاکنون در حدود 1000 گونه مختلف از زنبورهاي دم‌ ياقوتي شناسايي شده است. گونه‌هاي مختلف حشره کوکو در زيستگاه‌هاي مختلف سرتاسر کره زمين يافت مي‌شوند. اين زنبورها زيستگاه‌هاي مشابه دارند و رنگ اغلب آن‌ها خيلي روشن است. زنبورهاي دم ياقوتي به زندگي در کلوني علاقه ندارند، آن‌ها به عنوان حشرات تک‌زي اغلب در طول روز خيلي فعال هستند و دايم در روي ديوارها و کنده درختان بالا و پايين مي‌روند تا بتوانند لانه ميزبان مناسب را پيدا کنند. گونه‌هاي مختلف آن‌ها همگي شبيه به هم هستند و ظاهر آن‌ها شبيه به يک جواهر براق است که رنگ‌هاي آبي، قرمز، سبز و نقره‌اي در آن به راحتي قابل تشخيص است. لاروها رشد خود را در لانه ميزبان تکميل کرده و در فصل بعد از لانه خارج خواهند شد. با وجود اينکه اين حشرات مجهز به نيش هستند اما براي اغلب آن‌ها نيش کارآيي ندارد چرا که اغلب گونه‌ها فاقد زهر مي‌باشند. طول دوره حيات حشرات بالغ نيز بيش از 3 ماه برآورد شده است.