خبرگزاری آریا - صنعت پتروشیمی ایران در 47 سال گذشته با عبور تدریجی از خامفروشی نفت و گاز، به یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصاد غیرنفتی کشور تبدیل شده است؛ صنعتی که با افزایش بیش از 33 برابری ظرفیت تولید، رشد چشمگیر صادرات و جهش 194 برابری ارزش صادراتی، امروز نقشی کلیدی در ایجاد درآمد ارزی پایدار، تکمیل زنجیره ارزش و افزایش تابآوری اقتصاد ملی در برابر نوسانات بازار جهانی نفت ایفا میکند.
به گزارش خبرنگار شانا، صنعت پتروشیمی ایران بهعنوان موتور محرکه اقتصاد غیرنفتی و از منابع درآمد ارزی پس از صادرات نفت خام، نقشی تعیینکننده در کاستن از آسیبپذیری اقتصاد ملی در برابر نوسانات بازار جهانی نفت ایفا میکند. این صنعت با قرارگیری در حلقه واسط بین منابع هیدروکربنی بالادستی و صنایع پاییندستی تولید کالای نهایی، کانونی برای مقابله با «خامفروشی» و تحقق شعار «درونزا بودن اقتصاد» به شمار میرود. خامفروشی نفت و گاز، به معنای خروج ثروت ملی بدون ایجاد ارزش افزوده قابل توجه است، در حالی که صنعت پتروشیمی با تبدیل این مواد اولیه به محصولات با ارزش افزوده چندین برابری، هم درآمد ارزی را بهصورت تصاعدی افزایش میدهد و هم زنجیرهای از مشاغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد میکند.
این صنعت از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، تحولی چشمگیر را از نظر کمّی و کیفی تجربه کرده است. از لحاظ کمّی، با افزایش ظرفیت اسمی تولید از 3 میلیون تن در سال 1357 به 100 میلیون تن در سال 1404 و از نظر کیفی با تنوعبخشی به سبد محصولات و نفوذ در بازارهای جهانی همراه بوده است. عملکرد صادراتی این صنعت در سالهای اخیر، نه تنها درآمدهای ارزی پایدار و غیرنفتی ایجاد کرده، بلکه بهعنوان ابزاری برای توسعه دیپلماسی اقتصادی و کاهش فشارهای تحریمی عمل کرده است.
چشمانداز آتی این صنعت، بر افزایش عمق توسعه، تکمیل زنجیره ارزش به سمت محصولات نهایی و تخصصی، توسعه کلانپروژههای جدید در مناطق ویژه انرژی و جذب سرمایهگذاری و فناوریهای روز دنیا متمرکز است. با این حال، عبور از چالشهایی مانند تأمین خوراک پایدار، افزایش رقابتپذیری بینالمللی، رفع محدودیتهای ناشی از تحریم و توسعه زیرساختهای لجستیکی برای دستیابی به جایگاه نخست منطقهای و حضور مؤثر در بازارهای جهانی ضروری است.
صنعت پتروشیمی ایران در مجموع، مسیری راهبردی را برای جایگزینی درآمدهای نفتی با درآمدهای پایدار و با ارزش افزوده بالا طی میکند و بهعنوان عاملی کلیدی در افزایش تابآوری اقتصادی و شکستن الگوی وابسته به خامفروشی نقشآفرینی میکند. تداوم این مسیر نیازمند سیاستگذاری هوشمند، مدیریت یکپارچه و نوآوری فناورانه است؛ مسیری که وزارت نفت دولت چهاردهم براساس هدفگذاریهای برنامه هفتم توسعه به جد در آن گام برمیدارد.
این گزارش به تحولات صنعت پتروشیمی در 47 سال گذشته با تمرکز بر مقایسه سال پایه 1357 و عملکرد 9 ماه سال 1404 میپردازد.
ظرفیت نصبشده
ظرفیت سالانه تولید صنعت پتروشیمی کشور از 3 میلیون تن در سال 1357 به مرز 100 میلیون تن تا پایان آذر 1404 رسیده که نشاندهنده رشد چشمگیر بیش از 33 برابری است. این افزایش عظیم، بیانگر گسترش زیرساختهای تولیدی و سرمایهگذاریهای کلان در این صنعت راهبردی در 47 سال گذشته است.
یادآوری میشد، با بهرهبرداری از فاز دوم پتروشیمی بوشهر در سهشنبه این هفته (14 بهمن) ظرفیت اسمی صنعت به 100 میلیون تن رسید.
تعداد مجتمعها
تعداد مجتمعهای پتروشیمی از 6 مجتمع فعال در سال 1357، به 79 مجتمع اصلی به همراه 3 مجتمع یوتیلیتی تا پایان آذر 1404 افزایش یافته که رشد بیش از 13 برابری را نشان میدهد. این توسعه کمّی نهتنها بیانگر گسترش جغرافیایی این صنعت در سطح کشور است، بلکه سبب تنوع بخشیدن به سبد محصولات پتروشیمی ایران شده است.
یادآوری میشود، 79 مجتمع با احتساب چند مجتمع تازه است که امسال تکمیل شدهاند اما هنوز افتتاح رسمی نشدهاند.
تولید
حجم تولید واقعی محصولات پتروشیمی ایران از 1.6 میلیون تن در سال 1357 به 60.2 میلیون تن در 9 ماه سال 1404 رسیده که حاکی از رشد بیش از 37 برابری است. این افزایش قابل توجه نشاندهنده رشد توسعه، افزایش سرمایهگذاریها، ارتقای بهرهوری و بهبود توان عملیاتی در مجتمعهای پتروشیمی کشور است.
فروش کل
مقدار فروش کل محصولات پتروشیمی از 1.17 میلیون تن در سال 1357 به 35.3 میلیون تن در دوره 9 ماه 1404 افزایش یافته که رشد بیش از 30 برابری را نشان میدهد. این رشد قابل توجه بیانگر توسعه موفق بازارهای داخلی و خارجی و افزایش تقاضا برای محصولات این صنعت است.
صادرات
صادرات محصولات پتروشیمی از رقم ناچیز 0.6 میلیون تن در سال 1357 به 24.7 میلیون تن در 9 ماه سال 1404 رسیده که رشد بیش از 41 برابری را ثبت کرده است. این تحول، ایران را از وضع مصرفکننده محض به یکی از صادرکنندگان عمده جهانی محصولات پتروشیمی تبدیل کرده است.
ارزش صادرات
ارزش دلاری صادرات از 0.05 میلیارد دلار در سال 1357 به 9.7 میلیارد دلار در 9 ماه سال 1404 افزایش یافته که نشاندهنده رشد بیش از 194 برابری است. وزارت نفت دولت چهاردهم براساس هدفگذاری برنامه هفتم توسعه، توسعه زنجیره ارزش و جلوگیری از خام و نیمهخام فروشی را بهمنظور ایجاد ارزش افزوده بالاتر در دستور کار دارد که با تحقق آن بیشک ارزش صادراتی روندی صعودی میگیرد.
فروش داخلی خالص
بازار داخلی برای محصولات پتروشیمی با شکلگیری و توسعه صنایع پاییندستی در کشور نیز تقویت شده است. فروش داخلی خالص که در سال 1357، 0.57 میلیون تن بوده به 10.7 میلیون تن در 9 ماه 1404 رسیده و حدود 19 درصد رشد داشته که نشاندهنده رشد قابل توجه مصرف داخلی این محصولات است.
ارزش فروش خالص داخلی
رقم فروش داخلی صنعت پتروشیمی که در سال 1357 معادل 11 میلیارد ریال بوده، در طول 9 ماه سال 1404 به حدود 7.8 میلیارد دلار رسیده است. این افزایش، گویای تحول بنیادین این صنعت است. رشد ارزش فروش داخلی، افزون بر افزایش کمّی تولید، نشاندهنده توسعه زنجیره ارزش و تأمین نیاز صنایع پاییندستی داخل کشور است که خود عاملی کلیدی در کاهش وابستگی به واردات و تقویت تولید ملی به شمار میرود.
اگرچه شاخصهای کمّی صنعت پتروشیمی ایران از جمله ظرفیت، تولید و فروش، رشد قابل ملاحظه و قابل افتخاری داشتهاند، اما چالش اصلی حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات با فناوری بالا و ارزش افزوده بیشتر برای ماندگاری در رقابتهای جهانی است. آینده این صنعت در گرو تغییر راهبردی از کمیتمحوری به کیفیتمحوری و توسعه محصولات نهایی و با فناوری پیشرفته است.