خبرگزاری آریا - قائممقام وزیر میراث فرهنگی، مکتب محمود فرشچیان را نقطه عطف نگارگری ایران دانست و بر ضرورت معرفی، صیانت و انتقال این میراث هنری به نسلهای آینده تأکید کرد.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ، علی دارابی روز یکشنبه 18 مرداد در آیین گرامیداشت نخستین سالگرد درگذشت استاد محمود فرشچیان در ایوان عطار مجموعه فرهنگیتاریخی سعدآباد، اظهار کرد: هنر و معماری در پهنه تمدن ایران همواره فراتر از یک عرصه زیباییشناختی، حامل معنا، حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایرانیان بوده است و آثار هنری، معماری ، کتاب، نگارگری، مینیاتور ، شعر و زبان فارسی از مهمترین مؤلفههایی هستند که استمرار و ماندگاری هویت ایرانی را در طول تاریخ رقم زدهاند.
وی افزود: اگر به میراث برجایمانده از تمدن ایران نگاه کنیم، از نقشبرجستههای طاقبستان و نقشرستم گرفته تا تاجها، ظروف زرین و سیمین، منسوجات ابریشمی، سکهها و گچبریها، هر یک بخشی از تاریخ، فرهنگ و شیوه زیست ایرانیان را روایت میکنند و نشان میدهند که هنر در ایران همواره یکی از مهمترین ابزارهای بازنمایی و انتقال هویت بوده است.
استمرار هنر ایرانی؛ یکی از رازهای ماندگاری هویت ملی
معاون میراثفرهنگی کشور با اشاره به تداوم هنر ایرانی پس از ورود اسلام به ایران تصریح کرد: ورود اسلام نهتنها به حیات هنر ایرانی پایان نداد، بلکه هنر این سرزمین در دورههای مختلف تاریخی و در بستر حکومتهای گوناگون، با حفظ جوهره هویتی خود، در قالبها و بیانهای تازه به حیات و پویایی ادامه داد.
دارابی ادامه داد: همین استمرار تاریخی و توانایی هنر ایرانی برای بازآفرینی خود در مواجهه با تحولات فرهنگی و اجتماعی، یکی از رموز بقای هویت ایرانی است؛ هویتی که در طول قرنها توانسته عناصر بنیادین خود را حفظ کند و در عین حال با شرایط و نیازهای هر دوره تاریخی وارد گفتوگو شود.
وی هنر را یکی از موثرترین ابزارهای ارتباط فرهنگی میان ملتها دانست و گفت: جامعهای که زبان هنر برای گفتوگو با جهان نداشته باشد، دچار لکنت زبان میشود و نمیتواند در عرصه دیپلماسی فرهنگی حضوری موثر و ماندگار داشته باشد.
فرشچیان؛ جهانیکننده هنر ایرانی
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی کشور در ادامه با تبیین جایگاه استاد محمود فرشچیان در هنر معاصر ایران اظهار کرد: اگر کمالالملک هنر اروپا را به ایران آورد و ایرانیان را با ابعاد تازهای از نقاشی آشنا کرد، استاد فرشچیان در سوی دیگر این مسیر، هنر نگارگری، نقاشی، تصویرگری و مینیاتور ایرانی را از مرزهای جغرافیایی ایران عبور داد و به جهانیان معرفی کرد.
دارابی افزود: حضور آثار استاد فرشچیان در گالریها و نمایشگاههای معتبر جهان، بیانگر ظرفیت جهانی هنر اوست؛ بهگونهای که آثار این هنرمند در 86 نمایشگاه گروهی و 57 نمایشگاه انفرادی به نمایش درآمده است.
وی تاکید کرد: اهمیت فرشچیان تنها در تعداد نمایشگاهها یا شهرت جهانی آثار او خلاصه نمیشود، بلکه جایگاه واقعی او در این است که توانست میان ریشههای عمیق هنر ایرانی و زبان معاصر هنر پیوندی خلاقانه برقرار کند و از این رهگذر، تصویری معاصر، پویا و قابل فهم از هنر ایرانی را در عرصه بینالمللی ارائه دهد.
چهار مولفه شکلدهنده مکتب فرشچیان
معاون میراثفرهنگی کشور با تشریح مولفههای شکلدهنده مکتب هنری استاد محمود فرشچیان گفت: اگر بخواهیم منظومه فکری و هنری فرشچیان را در چهار محور اصلی تبیین کنیم، نخستین مولفه، پیوند عمیق میان شعر، ادبیات، مینیاتور و نگارگری است؛ پیوندی که از ویژگیهای بنیادین هنر ایرانی به شمار میرود.
دارابی افزود: دومین مولفه، نگاه فراگیر به ادیان الهی است؛ سومین مولفه، پایبندی به ساختار و فرم کلاسیک هنر در کنار بهرهگیری از تکنیکها و ظرفیتهای نوین هنری و چهارمین مولفه نیز اهتمام ویژه به گفتمان و هویت شیعی است.
وی تصریح کرد: آثاری همچون «ضامن آهو» و «عصر عاشورا» بهروشنی نشاندهنده پیوند میان هنر، معنویت، باورهای دینی و هویت شیعی در آثار استاد فرشچیان است و مجموعه این مولفهها، مکتب او را به یکی از نقاط عطف تاریخ نگارگری و مینیاتور ایران تبدیل کرده است.
دارابی اضافه: در این نگاه، فرشچیان صاحب یک دستگاه فکری و هنری است که توانسته میان سنت و نوآوری، هویت ملی و بیان جهانی، و هنر و معنویت پیوند برقرار کند.
نام فرشچیان در فهرست گنجینه زنده بشری ایران
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی کشور با اشاره به قرار گرفتن نام استاد فرشچیان در فهرست گنجینه زنده بشری ایران گفت: این جایگاه، نشاندهنده اهمیت و ارزش میراث هنری برجایمانده از این استاد بزرگ و ضرورت صیانت از دانش، مهارت، شیوه و اندیشه هنری اوست.
دارابی خاطرنشان کرد: صیانت از میراث هنری استاد فرشچیان نباید صرفا به حفظ آثار موجود محدود شود، بلکه باید انتقال دانش، تربیت نسل جدید، مستندسازی، پژوهش، معرفی بینالمللی و فراهمکردن زمینه تداوم این مکتب را نیز دربرگیرد.
تداوم مکتب فرشچیان؛ از بزرگداشت تا تربیت نسل آینده
وی با اشاره به نقش دانشگاه هنرهای اسلامی و ایرانی استاد فرشچیان در تداوم این میراث اظهار کرد: این دانشگاه مسئولیتی خطیر در تربیت شاگردان و فراهمکردن زمینه استمرار راه و مکتب استاد فرشچیان بر عهده دارد و باید با بهرهگیری از ظرفیتهای آموزشی، پژوهشی و هنری، زمینه انتقال این میراث به نسلهای آینده را فراهم کند.
معاون میراثفرهنگی کشور افزود: میراث زمانی زنده میماند که از نسلی به نسل دیگر منتقل شود؛ از این رو، پاسداشت مکتب فرشچیان نیازمند نگاه آیندهنگر و برنامهای منسجم برای آموزش، پژوهش، مستندسازی، معرفی و تداوم این جریان هنری است.
ایجاد موزه استاد فرشچیان
دارابی همچنین از ایجاد موزه استاد فرشچیان خبر داد و گفت: معاونت میراثفرهنگی با ایجاد موزه استاد فرشچیان و نگهداری 59 اثر منحصر بهفرد از این هنرمند، وظیفه خود میداند زمینه معرفی شایسته این آثار و شناخت عمیقتر جامعه از اندیشه و میراث هنری او را فراهم کند.
وی تاکید کرد: موزه فرشچیان میتواند فراتر از یک محل نگهداری آثار، به مرکزی برای شناخت، مطالعه، معرفی و انتقال میراث هنری این استاد برجسته تبدیل شود و در چارچوب سیاستهای صیانت از میراث فرهنگی و هنرهای سنتی، نقشی موثر در معرفی این میراث به جامعه و مخاطبان بینالمللی ایفا کند.
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی کشور در بخش پایانی سخنان خود با تاکید بر جایگاه فرشچیان در حافظه فرهنگی ایران اظهار کرد: بزرگداشت استاد فرشچیان نشانه احترام و اهتمام میراثفرهنگی کشور به جایگاه هنر، هنرمندان و بزرگان فرهنگی و هنری ایران است.
دارابی خاطرنشان کرد: تکریم فرشچیان در حقیقت تکریم بخشی از میراثفرهنگی، تاریخی و تمدنی ایران است؛ میراثی که در قالب هنر، اندیشه و خلاقیت یک هنرمند تبلور یافته و اکنون مسئولیت ماست که آن را از سطح خاطره و بزرگداشت فراتر برده و به سرمایهای زنده برای نسلهای آینده تبدیل کنیم.
زن در جهانِ فرشچیان، از موضوع تصویر به «روح طبیعت و مظهر رویش» ارتقا یافته است
معاون امور زنان و خانواده رئیسجمهور با تبیین جایگاه زن در جهان تصویری استاد محمود فرشچیان، گفت: زن در آثار این هنرمند فقید، عنصری پویا، اثرگذار، زاینده و اهل رویش است که در پیوندی عمیق با طبیعت، آفرینش و عناصر هستی، در مرکز جهان اثر قرار میگیرد.
زهرا بهروزآذر نیز با بیان اینکه خود را در برابر استادان و پژوهشگران حاضر در این آیین همچنان یک شاگرد میداند، اظهار کرد: آنچه درباره آثار استاد فرشچیان بیان میکنم، بیش از آنکه مدعی یک تحلیل تخصصی باشد، حاصل مواجهه و برداشت شخصیام از تصاویر خیالانگیز، روحنواز و عمیق این هنرمند است و بیتردید استادان و پژوهشگرانی که سالها با آثار فرشچیان زیسته یا درباره آنها پژوهش کردهاند، میتوانند زوایای دقیقتر و ناگفتههای بیشتری را آشکار کنند.
وی افزود: بسیاری از آثار شاخص استاد فرشچیان، از جمله «ضامن آهو»، «آفرینش» و «عصر عاشورا»، بارها از منظرهای مختلف هنری، ادبی، دینی و زیباییشناختی مورد بررسی قرار گرفتهاند؛ با این حال، یکی از وجوه قابل تامل در جهان آثار او، جایگاه و کیفیت حضور زن است؛ عنصری که میتواند بخشی از جهانبینی، تجربه زیسته و نظام معنایی حاکم بر آثار این هنرمند را بازنمایی کند.
زن در آثار فرشچیان؛ حضوری پویا، زاینده و زندگیبخش
معاون امور زنان و خانواده رئیسجمهور ادامه داد: زنانی که در آثار فرشچیان حضور دارند، زنانی منفعل، افسرده یا خسته نیستند؛ آنها زنانی فعال، اثرگذار و پویا هستند و تقریبا در تمامی آثاری که من مشاهده کردهام، زن در حال حرکت، زندگی و ارتباط با جهان پیرامون خویش است.
بهروزآذر تصریح کرد: این زنان در ساختار معنایی اثر نقش دارند و حضور آنها با حرکت، زندگی، طبیعت و آفرینش گره خورده است؛ از همین منظر، جایگاه زن در آثار فرشچیان را میتوان یکی از عناصر مهم در فهم جهان هنری او دانست.
وی با اشاره به پیوند عمیق میان زن و طبیعت در آثار استاد فرشچیان اظهار کرد: در این آثار، ردپای زن به گلها، گیاهان و طبیعت میرسد و گویی فاصلهای میان زن، آفرینش، زمین بهعنوان نماد زایش و رویش و آسمان وجود ندارد؛ این عناصر در یکدیگر تنیده و در مرز میان انسان و طبیعت، به یک کلیت واحد تبدیل میشوند.
زن؛ روح طبیعت در جهان تصویری فرشچیان
معاون رئیسجمهور افزود: زنان در آثار فرشچیان جان زندگی هستند و این مفهوم بهروشنی در آثاری که زن در آنها در کانون تصویر قرار گرفته، قابل مشاهده است.
او ادامه داد: در نگاه من، زن در آثار فرشچیان «روح طبیعت» است؛ زنی که با طبیعت درهم میآمیزد و در آن ادغام میشود. میان این زن و عناصر دیگری همچون گیاهان، حیوانات و انسانهای دیگر نیز نوعی همزیستی، اعتماد و ارتباط وجود دارد.
بهروزآذر خاطرنشان کرد: این نگاه، تصویری از زن ارائه میدهد که در آن حیات، زایش، حرکت و پیوند با جهان پیرامون، مؤلفههای اصلی هویت او هستند و همین امر، خوانش آثار فرشچیان را از منظر جایگاه زن، به حوزهای قابل تامل برای پژوهشهای هنری و فرهنگی تبدیل میکند.
«عصر عاشورا»؛ روایتی زنانه از یک واقعه جهانشمول
معاون امور زنان و خانواده رئیسجمهور در ادامه با اشاره به اثر ماندگار «عصر عاشورا» گفت: حتی در این اثر نیز زنان در محور تصویر قرار دارند. واقعه عاشورا عناصر و شخصیتهای متعددی دارد که برای بسیاری از ما آشناست و سالها با روایت آنها گریستهایم، اما استاد فرشچیان از این واقعه، روایتی متفاوت و زنانه ارائه کرده است.
وی افزود: «عصر عاشورا» تصویری کمنظیر و جهانشمول از زیبایی معنوی و تقدس زن ارائه میکند و به اعتقاد من، این نگاه نمیتواند از تجربه وجودی، اندیشه، جهانبینی و مواجهه عمیق استاد فرشچیان با زندگی و انسان جدا باشد.
بهروزآذر ادامه داد: جایگاهی که مادر استاد و دیگر زنان تاثیرگذار در زندگی او داشتهاند و همچنین تجربههای زیسته، نگاه او به زندگی، ادبیات و خاطرات، احتمالا در شکلگیری این نوع نگاه و تبلور آن در آثارش بیتأثیر نبوده است.
فرشچیان و بازتعریف جایگاه زن در نگارگری
معاون رئیسجمهور با اشاره به تفاوت تصویر زن در آثار فرشچیان با بسیاری از نمونههای پیشین نگارگری اظهار کرد: پیش از این، زنان را در نگارگری بیشتر در نقشهایی مانند معشوقه، صاحب قدح، ساقی، همراه یا ندیمه دیده بودم؛ اما تصویری که استاد فرشچیان از زن خلق میکند، تصویر زنی مستقل است که در مرکز تصویر قرار گرفته و حضوری زاینده، پویا و اهل رویش دارد.
وی افزود: اهمیت این نگاه در آن است که زن در جهان تصویری فرشچیان از یک عنصر صرفا روایی یا تزئینی فراتر میرود و به یکی از حاملان معنای اثر تبدیل میشود؛ عنصری که با طبیعت، زندگی، معنویت و آفرینش پیوند میخورد.
بهروزآذر این رویکرد را در آثار استاد فرشچیان زیبا، جذاب و شگفتانگیز توصیف کرد و گفت: امیدوارم پژوهشگران، علاقهمندان و افرادی که با استاد فرشچیان تجربه زیسته داشتهاند یا درباره آثار او مطالعه کردهاند، این وجه از آثار او را بیش از پیش مورد بررسی قرار دهند و ناگفتههای این جهان هنری را با جامعه به اشتراک بگذارند.
وطندوستی استاد فقط در آثار هنری او متجلی نبود
پروین فرشچیان، برادرزاده استاد محمود فرشچیان، با روایت بخشهایی از زندگی شخصی و نگاه این هنرمند فقید به ایران و هویت ایرانی، گفت: وطندوستی استاد فقط در آثار هنری او متجلی نبود، بلکه در انتخابها و تصمیمهای زندگیاش نیز حضوری عمیق داشت؛ تا آنجا که در برابر پیشنهاد دریافت گذرنامه آمریکا تاکید میکرد «من گذرنامه ایرانی دارم و برایم کافی است» و در یک مورد نیز پس از استفاده یک مقام بلندپایه عربی از عنوان تحریفشده بهجای «خلیجفارس»، معامله خرید تابلوهایش را لغو کرد.
فرشچیان نیز در این آیین با اشاره به جایگاه این هنرمند در تاریخ هنر ایران اظهار کرد: استاد عضوی عزیز از خانواده و انسانی بود که بزرگی هنریاش در کنار بزرگی شخصیت و روح او معنا پیدا میکرد. وقتی از استاد فرشچیان سخن میگوییم، از هنرمندی سخن میگوییم که توانست با قلم و رنگ، بخشی از روح، فرهنگ و جهان معنوی ایران را به جهانیان معرفی کند، اما برای خانواده، انسانی که پشت این آثار و شهرت جهانی قرار داشت، اهمیت و جایگاه دیگری داشت.
برادرزاده استاد فرشچیان ادامه داد: خانواده، استاد را از زاویهای متفاوت میشناخت؛ از لحظههای ساده و صمیمی زندگی، خاطرات خانوادگی، نگاه او به انسان و جهان و دغدغههایی که شاید کمتر در معرض نگاه عمومی قرار گرفته باشد. همین ابعاد انسانی بود که شخصیت هنری و فرهنگی او را برای خانواده به چهرهای فراتر از یک هنرمند نامدار تبدیل میکرد.
«من گذرنامه ایرانی دارم و برایم کافی است»
فرشچیان با تاکید بر وطندوستی عمیق استاد محمود فرشچیان گفت: وطندوستی استاد در تمام ابعاد زندگی او، چه در مسائل معنوی و چه در تصمیمهای مادی و شخصی، حضوری پررنگ و تعیینکننده داشت.
وی ادامه داد: در مجامع مختلف بارها به استاد گفته میشد که شما بهراحتی میتوانید گذرنامه آمریکا را دریافت کنید؛ چرا برای آن اقدام نمیکنید؟ اما پاسخ استاد همواره این بود که «من گذرنامه ایرانی دارم و برایم کافی است» و به ایرانی بودن و گذرنامه ایرانی خود افتخار میکرد.
برادرزاده استاد فرشچیان تصریح کرد: این نگاه، نشاندهنده نوعی تعلق عمیق به سرزمین مادری بود؛ تعلقی که برای استاد بخشی از هویت و جهانبینی او را شکل میداد. استاد همواره بر ایرانی بودن و تعلق خود به این سرزمین تاکید داشت و عبارت «خلیج همیشه فارس» نیز از جمله عباراتی بود که بارها از زبان او شنیده میشد.
معاملهای که بر سر نام خلیجفارس لغو شد
فرشچیان در ادامه با اشاره به خاطرهای از واکنش استاد محمود فرشچیان نسبت به تحریف نام تاریخی خلیجفارس اظهار کرد: روزی یکی از مقامات بلندپایه یکی از کشورهای عربی به گالری استاد رفت و تعدادی از تابلوهای او را انتخاب کرد و برای خرید آثار، بالاترین قیمت را پیشنهاد داد.
وی افزود: پس از انجام مذاکرات و نهایی شدن معامله، خریدار در جریان صحبتهای خود از عنوان تحریف شده بهجای «خلیجفارس» استفاده کرد.
برادرزاده استاد فرشچیان ادامه داد: استاد فرشچیان پس از شنیدن این عبارت، معامله را فسخ کرد و از تحویل تابلوها خودداری کرد.
فرشچیان تاکید کرد: این رفتار نشان میدهد وطندوستی در رفتار و تصمیمهای او نیز نمود عینی داشت؛ بهگونهای که حتی در شرایطی که یک معامله مهم و پیشنهاد مالی قابل توجه در میان بود، حاضر نشد از باور خود نسبت به هویت ایران و نام تاریخی خلیجفارس چشمپوشی کند.
میراث فرشچیان فراتر از تابلوهای اوست
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر اینکه میراث استاد محمود فرشچیان را نمیتوان فقط در شمار آثار هنری او خلاصه کرد، گفت: برای خانواده، یاد استاد یاد انسانی عزیز است که میراث او فراتر از تابلوها و نگارگریهایش امتداد دارد.
برادرزاده استاد فرشچیان افزود: میراث واقعی استاد، در کنار آثار ماندگارش، این باور بود که هنر میتواند پلی میان زیبایی و معنویت، میان گذشته و آینده و میان فرهنگ یک ملت و جهان امروز ایجاد کند.
وی ادامه داد: استاد فرشچیان توانست زبان هنر ایرانی را به گونهای عرضه کند که ریشه در سنت و فرهنگ این سرزمین داشته باشد و در عین حال با مخاطب جهانی ارتباط برقرار کند؛ از همین رو میراث او بخشی از سرمایه فرهنگی معاصر ایران به شمار میرود.
فرشچیان با اشاره به جای خالی این هنرمند پس از درگذشت او اظهار کرد: طبیعی است که در نبود استاد، جای خالی او را احساس کنیم، اما در عین حال خوشحالیم که آنچه از او بر جای مانده، خاموش نخواهد شد. هر بار که یکی از آثار استاد دیده میشود، هر بار که جوانی به هنر ایرانی علاقهمند میشود و هر بار که نام استاد با احترام بر زبان میآید، بخشی از حضور او همچنان ادامه پیدا میکند.
برادرزاده استاد محمود فرشچیان در پایان از برگزارکنندگان آیین بزرگداشت نخستین سالگرد درگذشت این هنرمند و همه افرادی که برای گرامیداشت یاد و خاطره او در این مراسم حضور داشتند، قدردانی کرد.