خبرگزاری آریا - تصویب آیین‌نامه حمایت از بازگشت نخبگان خارج از کشور با مشوق‌هایی در حوزه خودرو، مسکن و فعالیت دانش‌بنیان نشانه‌ای از تلاش دولت برای تبدیل ایده بازگشت سرمایه انسانی به یک سیاست اجرایی است؛ البته مشروط بر اینکه اجرای این سیاست به صورت یک برنامه پایدار با اهداف و جزئیات روشن انجام شود نه یک تصمیم مقطعی و نمایشی.
گروه اجتماعی : فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت روز گذشته با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:
امروز هیات دولت، آیین‌نامه حمایت از بازگشت نخبگان خارج از کشور را با سه محور زیر تصویب کرد:
واردات یک خودرو با سود بازرگانی صفر
حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی برای تأسیس شرکت دانش‌بنیان
اولویت بهره‌مندی از مزایای قانون جهش تولید مسکن برای خرید یا ساخت خانه
این مصوبه در شرایطی اعلام شده که موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور، به‌ویژه متخصصان و نخبگان پیش از این نیز در دستور کار دولت قرار داشته است و مسعود پزشکیان نیز پیش‌تر بر فراهم شدن زمینه بازگشت نخبگان ایرانی ساکن خارج از کشور و استفاده از ظرفیت آنان تأکید کرده بود.
از سوی دیگر، دولت در ماه‌های گذشته بر فراهم کردن شرایطی برای تسهیل ارتباط و رفت‌وآمد ایرانیان خارج از کشور تأکید و سخنگوی دولت نیز اعلام کرد که موضوع بازگشت ایرانیان و فراهم کردن امکان سفر آنان به کشور از جمله مسائلی است که در دولت فعلی و دولت‌های گذشته مطرح بوده است.
وزیر ارشاد نیز چندی پیش از تلاش برای بازگشت چهره‌های فرهنگی و هنری در قالب یک فهرست 100 نفره سخن گفت. به نظر می‌رسد تلاش وزیر ارشاد و اظهارات سخنگوی دولت همگی در راستای تکمیل زنجیره برنامه موسوم به «سیاست بازگشت» باشد.
سیاست بازگشت نخبگان؛ از شعار به مشوق‌های عملی
دولت این‌بار مجموعه‌ای از امتیازات را در سه حوزه‌ای تعریف کرده که مستقیماً با تصمیم یک متخصص برای بازگشت به کشور ارتباط دارد: امکانات رفاهی، مسکن و امکان فعالیت اقتصادی و فناورانه.
در واقع بازگشت یک نیروی متخصص صرفاً به معنای ورود دوباره او به کشور نیست؛ بلکه به این معناست که فرد بتواند پس از بازگشت زندگی شخصی و حرفه‌ای خود را نیز در ایران سامان دهد؛ از همین منظر مشوق‌هایی مانند امکان واردات یک خودرو با سود بازرگانی صفر یا اولویت در بهره‌مندی از مزایای قانون جهش تولید مسکن بخشی از موانع اولیه بازگشت را کاهش می‌دهد.
بخش دیگر این آیین‌نامه یعنی حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی برای تأسیس شرکت دانش‌بنیان اهمیت بیشتری برای کشور دارد؛ چراکه دولت صرفاً نخبگان را به بازگشت برای اشتغال در ساختارهای موجود دعوت نکرده؛ بلکه مسیری برای تبدیل دانش و تجربه آنان به فعالیت اقتصادی و فناورانه نیز در نظر گرفته است.
به بیان دیگر اگر یک متخصص ایرانی پس از سال‌ها تحصیل یا فعالیت حرفه‌ای در خارج از کشور ایده یا تخصصی را با خود به ایران بیاورد امکان تأسیس شرکت دانش‌بنیان زمینه تبدیل این سرمایه علمی به محصول، فناوری، اشتغال و ارزش اقتصادی را فراهم می‌کند.
چرا بازگشت متخصصان برای اقتصاد ایران اهمیت دارد؟
سرمایه انسانی یکی از مهم‌ترین دارایی‌های هر اقتصاد است. عواملی همچون تجهیزات، منابع طبیعی و سرمایه مالی بدون نیروی انسانی متخصص توان راه‌اندازی موتور توسعه را ندارند؛ به همین دلیل بازگرداندن بخشی از متخصصانی که در خارج از کشور تجربه علمی و حرفه‌ای کسب کرده‌اند برای اقتصاد ایران فراتر از یک موضوع مهاجرتی است.
نخستین مزیت، انتقال دانش و تجربه است. متخصصانی که در دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و مراکز تحقیقاتی خارج از کشور فعالیت کرده‌اند با روش‌های مدیریتی، فناوری‌های جدید و شبکه‌های علمی و حرفه‌ای بین‌المللی آشنا هستند. حضور آنان در داخل کشور می‌تواند بخشی از این تجربه را وارد چرخه علمی و اقتصادی ایران کند.
مزیت دوم کمک به توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان است. اگر سیاست حمایت از بازگشت نخبگان با حمایت واقعی از کسب‌وکارهای نوآور همراه شود متخصصان بازگشته علاوه بر ایجاد کسب‌وکار برای خود برای گروهی دیگر از نیروهای متخصص نیز فرصت شغلی ایجاد می‌کنند.
از سوی دیگر بازگشت نخبگان به شکل‌گیری ارتباطات علمی و اقتصادی میان ایران و مراکز علمی و صنعتی خارج از کشور کمک می‌کند. متخصصی که سال‌ها در یک محیط بین‌المللی فعالیت کرده لزوماً تنها دانش خود را به کشور نمی‌آورد؛ بلکه ممکن است شبکه‌ای از ارتباطات علمی، تجاری و حرفه‌ای را نیز با خود همراه کند.
اعطای امتیازات به معنای پایان راه است؟
با وجود اهمیت مصوبه جدید موفقیت این سیاست تنها به تعداد مشوق‌ها وابسته نیست. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تصمیم یک نیروی متخصص برای بازگشت به مجموعه‌ای از جاذبه‌های اقتصادی، حرفه‌ای و اجتماعی نیاز دارد.
خودرو و مسکن بخشی از دغدغه‌های معیشتی را کاهش می‌دهد؛ اما برای ماندگاری نخبگان، فراهم بودن محیط مناسب برای فعالیت علمی و اقتصادی نیز اهمیت اساسی دارد. امنیت شغلی، امکان پژوهش، دسترسی به تجهیزات و زیرساخت‌های علمی، امکان راه‌اندازی کسب‌وکار، ثبات مقررات و شایسته‌سالاری در نظام اداری و علمی از جمله عواملی هستند که تصمیم فرد برای بازگشت یا ماندن در کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
از این منظر مصوبه اخیر را می‌توان یک گام اجرایی مهم دانست؛ اما نه نقطه پایان سیاست بازگشت نخبگان. دولت پیش از این نیز در برنامه‌های مرتبط با جذب و نگهداشت نخبگان موضوعاتی مانند ایجاد زمینه فعالیت متخصصان ایرانی خارج از کشور در مراکز علمی و فناوری و تسهیل راه‌اندازی شرکت‌های دانش‌بنیان را مطرح کرده بود؛ اما طی سال‌های بعد نشانه‌ای از موفقیت یا ادامه این سیاست در کشور مشاهده نشد.
بنابراین میزان موفقیت این رویکرد به اجرای دقیق همین مشوق‌ها و البته تکمیل آن با سیاست‌های پایدارتر بستگی دارد. اگر بازگشت نخبگان از یک برنامه مقطعی به یک مسیر روشن و قابل پیش‌بینی تبدیل شود کشور بخشی از سرمایه انسانی خود را وارد چرخه تولید علم، فناوری و اقتصاد می‌کند. سرمایه‌ای که بازگشت آن در صورت فراهم بودن بستر مناسب آثار خود را فراتر از یک فرد و یک خانواده نشان می‌دهد.