خبرگزاری آریا - با تغییر رویکرد در تأمین مواد اولیه دارویی، کشت کنترل‌شده برخی گیاهان خاص در دستور توجه قرار گرفته است؛ برنامه‌ای که می‌تواند وابستگی صنایع دارویی را کاهش دهد.
دکتر سید علیرضا سلامی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی و مجری طرح ملی بومی‌سازی دانش و زنجیره ارزش استحصال مواد اولیه دارویی مخدر پایه از شقایق الیفرا با تأکید بر اهمیت رویکرد جدید ستاد مبارزه با موادمخدر در زمینه کشت کنترل‌شده گیاهان خاص به منظور تأمین پایدار مواد اولیه دارویی گفت: توسعه این رویکرد با همکاری دستگاه‌های مسئول و مراکز علمی به‌ویژه دانشگاه‌ها، می‌تواند ضمن کمک به تأمین پایدار مواد اولیه موردنیاز صنایع دارویی کشور، زمینه کاهش وابستگی به منابع حاصل از کشفیات و تبدیل ایران به یکی از قطب‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تولید و صادرات این مواد دارویی ارزشمند و استراتژیک را فراهم کند.
وی ضمن قدردانی از ستاد مبارزه با موادمخدر برای فراهم‌کردن فرصت طرح این موضوعات، اظهار کرد: بخشی از فعالیت‌های پژوهشی ما در دانشگاه تهران و مؤسسه تحقیقات در تعامل با سایر دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور به تولید مستقیم مواد اولیه دارویی طبیعی، زیست‌فناوری و فراوری آنها اختصاص دارد. گیاهانی مانند گونه‌های مختلف پاپاور، شاهدانه صنعتی و دارویی و برخی قارچ‌های دارویی که ظرفیت‌های بالایی برای تأمین ترکیبات طبیعی مشتق از آنها در کشور ایجاد شده است.
سلامی با اشاره به چالش‌های تأمین مواد اولیه دارویی در کشور افزود: در سال‌های گذشته، بخشی از مواد موردنیاز برای استخراج ترکیباتی مانند مورفین، کدئین و تبائین از مواد مکشوفه تأمین می‌شد؛ اما کاهش این منابع، ضرورت یافتن راهکارهای پایدارتر را افزایش داده است. در چنین شرایطی، تغییر رویکرد ستاد مبارزه با موادمخدر در یکی دو سال اخیر و توجه به کشت کنترل‌شده گیاهان منتخب، می‌تواند زمینه‌ساز تحول در تأمین مواد اولیه دارویی کشور باشد.
شقایق الیفرا؛ ظرفیت کشت مکانیزه برای تأمین مواد اولیه دارویی
رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی با تشریح ویژگی‌های آنچه شقایق الیفرا نامیده می‌شود، گفت: این تیپ در مقایسه با گونه‌های متعارف خشخاش، ویژگی‌های منحصر به فردی دارد و امکان برداشت مکانیزه آن بدون تیغ‌زنی و جمع‌آوری شیرآبه فراهم است. به این ترتیب، می‌توان محصول را با استفاده از کمباین برداشت و برای استخراج ترکیبات موردنیاز صنایع دارویی به طور مستقیم فرآوری کرد.
سلامی با اشاره به ظرفیت‌های قانونی این حوزه تصریح کرد: تبصره ذیل ماده 41قانون مبارزه با موادمخدر، مبنایی قانونی برای پیگیری این موضوع را فراهم کرده است؛ ظرفیتی که سال‌ها مورد استفاده قرار نگرفته بود، اما اکنون با حرکت به سمت تدوین و اجرای ضوابط کشت کنترل‌شده، می‌توان از آن برای تأمین هدفمند مواد اولیه دارویی بهره گرفت.
مجری طرح ملی بومی‌سازی دانش و زنجیره ارزش استحصال مواد اولیه دارویی مخدر پایه از شقایق الیفرا تاکید کرد: کشور در برهه‌ای حساس قرار دارد لذا دقت نظر در توسعه این صنعت بر اساس استانداردهای جهانی و منطبق با الگوهای تثبیت شده موفق در سایر کشورها ضروری است.
وی خاطر نشان کرد: هدف نهایی، تأمین پایدار مواد اولیه دارویی و داروهای مخدر پایه سالم و شناسنامه‌دار مستقیما از کشت کنترل شده است و از هرآنچه موجب افزایش قیمت نهایی دارو برای مصرف کننده می‌شود باید اجتناب کرد.
این استاد دانشگاه افزود: سیاست‌ها نباید به گونه‌ای باشد که کاسب مآبانه هزینه‌های مرتبط با زمین و سایر نهاده‌ها موجب افزایش قیمت دارو و شکست این طرح شود.
شقایق ایرانی؛ ظرفیت راهبردی برای تولید تبائین و مشتقات دارویی
رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی، شقایق ایرانی را یکی دیگر از گیاهان دارای اهمیت دارویی بالا دانست و گفت: این گیاه منبع تولید تبائین است؛ ترکیبی که در ساخت برخی داروها، از جمله بوپرنورفین، کاربرد دارد و در درمان وابستگی به مواد افیونی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به سابقه تحقیقات دانشگاه تهران درباره این گیاه اظهار کرد: شقایق ایرانی از دهه 60 میلادی در دانشگاه تهران مورد توجه قرار گرفت اما در سال‌های بعد، برخی ارقام آن با نام‌های «آریا یک» و «آریا دو» توسط کشورهای خارجی به دنیا معرفی شدند. با وجود ظرفیت‌های این گیاه، آن‌گونه که باید برای توسعه و بهره‌برداری از آن در داخل کشور اقدام خاصی صورت نگرفته بود تا زمانیکه این خلاء در دانشگاه تهران احساس شد و چندین پروژه تحقیقاتی کلان به منظور بهره گیری صحیح و هدفمند از این گیاه در کنار شقایق الیفرا در دستور کار قرار گرفت.
مجری طرح ملی بومی‌سازی دانش و زنجیره ارزش استحصال مواد اولیه دارویی مخدر پایه از شقایق الیفرا افزود: اکنون با مشارکت بخش خصوصی، موضوع غربالگری، انتخاب، اهلی‌سازی و توسعه کشت این گیاه در دست انجام است و تابحال دستاوردهای شایان توجه بسیاری بدست آمده است. با این حال با توجه به ماهیت این گیاه و فرایندهای پژوهشی مورد نیاز، دستیابی به نتایج کامل در این زمینه ممکن است چندین سال زمان ببرد؛ اما پیگیری این مسیر می‌تواند نه تنها این گیاه را از انقراض نجات دهد بلکه به تأمین هدفمند نیاز کشور به مواد اولیه دارویی تبائین محور کمک کند.
شاهدانه صنعتی ـ دارویی؛ از ظرفیت‌های دارویی تا صنایع پیشرفته
وی با اشاره به ظرفیت‌های ارقام صنعتی و دارویی شاهدانه گفت: ترکیبات موجود در این گیاه، از جمله کانابیدیول (CBD) و سایر کانابینوئیدهای غیر روانگردان در برخی محصولات و کاربردهای دارویی مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین ارقام صنعتی با میزان بسیار پایین تتراهیدروکانابینول (THC) می‌توانند برای تولید بذر، روغن و الیاف و استفاده در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی و برخی صنایع پیشرفته به کار گرفته شوند.
سلامی با تأکید بر ضرورت سامان‌دهی این حوزه افزود: تدوین ضوابط کشت کنترل‌شده شاهدانه صنعتی و دارویی با مشارکت ستاد مبارزه با موادمخدر و دستگاه‌های ذیربط، از جمله وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، می‌تواند مسیر بهره‌گیری قانونی و هدفمند از ظرفیت‌های این گیاه را هموار کند.
رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی تأکید کرد: تعریف صحیح و دقیق موضوع در سطوح مختلف جامعه همراه با آموزش، درک صحیح از ارقام مجاز و کاربری‌های آنها، بینش صحیح از فرایندهای استخراج و تخلیص مواد اولیه دارویی از این گیاه، و درک صحیح از قوانین و مقررات حقوقی، نظارتی و تنبیهی، شاه کلید موفقیت این صنعت در کشور خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: کشت کنترل‌شده به معنای آزادشدن کشت هر رقم خشخاش یا شاهدانه در هر مکان و توسط هر فردی نیست؛ بلکه این فعالیت باید صرفاً با رعایت ضوابط تعیین‌شده، استفاده از ارقام خاص در اراضی مجاز و تحت شرایط کنترل شده همراه با نظارت دوره‌ای انجام شود تا ضمن استفاده از ظرفیت‌های دارویی و صنعتی، امکان انحراف و بهره‌برداری غیر مجاز به حداقل برسد.
این استاد دانشگاه بیان کرد: استفاده از تمام ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های موجود در کشور به‌ویژه دانشگاه‌ها و نه صرفاً ظرفیت‌های یک ارگان خاص، می‌تواند تا حد زیادی موفقیت این کلان پروژه‌های ملی را تضمین کند و این امر مستلزم تعامل نزدیک جامعه علمی تخصصی کشور، سیاست‌گذار و قانون‌گذار است.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با تأکید بر اهمیت استمرار این رویکرد گفت: ظرفیت علمی دانشگاه‌ها در کنار نقش هماهنگ‌کننده و سیاست‌گذار ستاد مبارزه با موادمخدر و همکاری دستگاه‌های اجرایی می‌تواند به توسعه کشت کنترل‌شده، تقویت زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر محدودیت‌های تأمین این مواد کمک کند.
به گزارش خبرگزاری آریا ستاد مبارزه با موادمخدر؛ وی افزود: با برنامه‌ریزی علمی، نظارت مؤثر و انتخاب گونه‌ها و ارقام مناسب، می‌توان علاوه بر تأمین بخشی از نیاز داخلی، زمینه تولید محصولات با ارزش افزوده و حضور در بازارهای منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را نیز فراهم کرد. در این مسیر، آگاهی‌بخشی عمومی درباره تفاوت میان کشت کنترل‌شده گیاهان دارای ظرفیت دارویی و کشت غیرمجاز گیاهان مخدر نیز اهمیت زیادی دارد.
سلامی تأکید کرد: حرکت ستاد مبارزه با موادمخدر به سمت سامان‌دهی و توسعه کشت کنترل‌شده گیاهان خاص و ارقام منتخب مجاز آنها، در صورت تداوم همکاری‌های بین‌بخشی و پشتیبانی پژوهشی و تعامل سازنده با دانشگاه ها و وزارتخانه‌های مرتبط با موضوع، می‌تواند گامی مؤثر در تأمین پایدار مواد اولیه دارویی، استفاده از ظرفیت‌های علمی کشور و توسعه فرصت‌های اقتصادی و صادراتی باشد.