خبرگزاری آریا - مجموعه اقدام‌های راهبردی در حوزه مدیریت مصرف سوخت همچون اصلاح نرخ سوم بنزین، سامان‌دهی کارت‌های آزاد جایگاه در 11 استان مرزی، جایگزینی مصرف روزانه 2 میلیون مترمکعب سی‌ان‌جی با بنزین و درنهایت رصد هوشمند جریان عرضه سوخت در پایتخت از طریق شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد جایگاه‌ها سبب شد برای نخستین بار پس از دوران کرونا، رشد مصرف بنزین کشور کاهشی شود.
بر اساس آخرین داده‌های آماری شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، رشد سالانه مصرف بنزین که در سال‌های گذشته تحت‌تأثیر عواملی همچون ورود مداوم خودروهای صفرکیلومتر، روند کند خروج خودروهای فرسوده، دگرگونی در سبد مصرف سوخت و افت تمایل به استفاده از سوخت سی‌ان‌جی با رشد میانگین 6 درصد افزایش می‌یافت، در سال 1405 به صفر رسید و درنهایت در آبان امسال با ثبت نرخ منفی 2 درصد (2٪-)، برای نخستین بار پس از دوران کرونا تراز مصرف سوخت کشور وارد فاز کاهشی شد.
در سال‌های اخیر، ناترازی میان تولید و مصرف فرآورده‌های نفتی به‌ویژه بنزین به یکی از چالش‌های اصلی بخش انرژی تبدیل شده بود و ادامه این روند، زنگ خطر جدی را برای شبکه توزیع سوخت کشور به صدا درآورده بود. بر همین اساس، دولت و وزارت نفت برای مهار این حجم از تقاضا و تغییر جهت منحنی مصرف به‌سمت نرخ‌های منفی مجموعه‌ای از تدابیر قیمتی و غیرقیمتی با هدف مسدودسازی مسیرهای هدررفت، احیای سبد سوخت و سامان‌دهی کارت‌های آزاد به مرحله اجرا درآمد.
اصلاح نرخ سوم بنزین و کاهش 11 میلیون لیتری مصرف بنزین
نخستین اقدام در مدیریت مصرف، اصلاح مرحله‌ای و تدریجی نرخ سوم بنزین بود. این ابزار قیمتی در گام نخست از آذر 1404 با تغییر نرخ بنزین آزاد از 3 هزار تومان به 5 هزار تومان کلید خورد و در گام بعدی، اصلاح نرخ سوم بنزین از 5 هزار تومان به 10 هزار تومان از بامداد 17 شهریور امسال انجام شد. کارکرد این سیاست در همان روزهای ابتدایی به‌خوبی قابل توجه بود، به‌گونه‌ای که مصرف سوخت کشور که در 16 روز نخست شهریور به رقم کم‌سابقه 144 میلیون لیتر در روز رسیده بود، با اصلاح نرخ سوم بنزین در نیمه دوم شهریور با کاهش 11 میلیون لیتری بلافاصله به 133 میلیون لیتر کاهش و درمجموع سبب صرفه‌جویی بیش از 160 میلیون لیتر بنزین در بازه زمانی کوتاه 15 روزه شد.
این کاهش مصرف در اوج سفرهای تابستانی و اوج مصرف بنزین با توجه به ناترازی سوخت، افزون‌بر تثبیت پایداری شبکه توزیع، فشار عملیاتی شدیدی را که روی دوش پالایشگاه‌های کشور قرار داشت تعدیل کرد.
افزایش 15 درصدی مصرف سی‌ان‌جی در کشور
هم‌گام با این تغییر قیمتی و کاهش قابل توجه مصرف بنزین آن هم در مدت‌زمانی کوتاه، مزیت اقتصادی استفاده از سوخت پاک سی‌ان‌جی دوباره برای مصرف‌کنندگان احیا شد. آمارها نشان می‌دهد مصرف روزانه سی‌ان‌جی پس از اصلاح نرخ سوم بنزین 15 درصد، معادل حدود 2 میلیون مترمکعب در روز افزایش یافت که با توجه به معادل‌بودن هر مترمکعب سی‌ان‌جی با یک لیتر بنزین در چرخه احتراق، افزایش 2 میلیون مترمکعبی مصرف روزانه سی‌ان‌جی به معنای جلوگیری مستقیم از سوختن روزانه 2 میلیون لیتر بنزین در شبکه حمل‌ونقل کشور است.
استقبال مردم از سوخت پاک سی‌ان‌جی پس از اصلاحات نرخ بنزین آزاد جایگاه‌ها، گامی راهبردی در زمینه احیای ظرفیت‌های موجود به شمار می‌رود؛ زیرا مصرف سی‌ان‌جی در سال‌های 1399 و 1400 به مرز روزانه 24 میلیون مترمکعب رسیده بود، اما تثبیت طولانی‌مدت نرخ بنزین و کاهش توجیه اقتصادی برای رانندگان، مصرف این فرآورده پاک را با وجود ظرفیت مغفول 35 تا 40 میلیون مترمکعبی در روز، به حدود 15 میلیون مترمکعب کاهش داده بود.
این کاهش مصرف سی‌ان‌جی در سبد سوخت کشور در حالی است که اکنون بیش از 2 هزار و 500 جایگاه عرضه سی‌ان‌جی استاندارد در سراسر کشور فعال است و با اتصال مناطق کمتر برخورداری همچون جنوب کرمان و استان سیستان و بلوچستان به این شبکه، دسترسی به این سوخت ارتقا یافته است. افزون‌براین، اکنون حدود 4 میلیون و 300 هزار دستگاه خودروی دوگانه‌سوز کارخانه‌ای و کارگاهی در چرخه تردد قرار دارند و به‌ازای هر یک هزار و 600 دستگاه خودرو، یک باب جایگاه سی‌ان‌جی وجود دارد که نشان‌دهنده زیرساخت فنی مناسب برای پاسخ‌گویی به تقاضاهای جدید است.
سامان‌دهی توزیع سوخت در استان‌های مرزی؛ حذف کارت‌های اضطراری و واریز لایه سوم
دومین محور عملیاتی، تمرکز بر مناطق پرخطر و استان‌های مرزی برای جلوگیری از قاچاق سازمان‌یافته فرآورده بود. بر پایه مصوبات کارگروه ماده 8 و با هدف اصلاح الگوهای پیشین که تنها سبب جمع‌آوری یک‌باره کارت‌های جایگاه‌ها، شلوغی پمپ‌بنزین‌ها و شکل‌گیری صف‌های طولانی می‌شد، الگوی جایگزینی تدوین و کارت‌های اضطراری از سطح جایگاه‌ها جمع‌آوری و سهمیه لایه سوم (50 لیتر با نرخ 10 هزار تومان) مستقیماً روی کارت‌های هوشمند سوخت شخصی متقاضیان شارژ شد تا امکان سوخت‌گیری آزاد بدون ایجاد معطلی فراهم شود و در عین حال مشخصات هر تراکنش به ثبت برسد.
این طرح در گام نخست از مردادماه در استان کرمان و سپس از ابتدای شهریور در استان سیستان و بلوچستان پیاده‌سازی شد. با اثبات کارایی این سازوکار، طرح از ابتدای مهر در خراسان جنوبی و از ابتدای آبان در هشت استان دیگر شامل هرمزگان، یزد، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان توسعه یافت که افزایش قابل توجه سوخت جایگزین سی‌ان‌جی در این استان‌ها و به دنبال آن کاهش مصرف بنزین را در پی داشت.
شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد جایگاه در پایتخت
بررسی جزئیات مصرف سوخت نشان می‌دهد که حدود 60 درصد سوخت‌گیری‌ها از طریق کارت هوشمند شخصی مالکان خودرو و 40 درصد باقی‌مانده از محل کارت‌های آزاد و اضطراری مستقر در جایگاه‌ها انجام می‌شود که بخش دوم، یعنی کارت آزاد جایگاه‌ها، منشأ اصلی انحراف فرآورده است، ازاین‌رو طرح آزمایشی «شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد جایگاه‌ها» بر اساس راهبرد ششم مصوبه هیئت وزیران با هدف پیشگیری از قاچاق سوخت، شفافیت آماری و رفع خلأ ناشی از توزیع روزانه بنزین بدون رصد هویتی در تهران اجرایی شد.
در این روش، فرد ابتدا کارت بانکی معتبر خود را در دستگاه می‌کشد و پس از احراز هویت، میزان لیتراژ درخواستی خود را (از 10 لیتر تا سقف مجاز 25 لیتر در تهران) انتخاب و رمز کارت بانکی را وارد می‌کند. پس از آن، دستگاه یک رسید حاوی رمز (توکن/ووچر) صادر می‌کند و متقاضی با دریافت کارت اضطراری از جایگاه‌دار و واردکردن رمز چهاررقمی درج‌شده روی رسید در نازل، سوخت‌گیری را انجام می‌دهد.
اجرای آزمایشی این طرح در مهرماه سبب شد میانگین توزیع روزانه بنزین در تهران از 20 میلیون و 700 هزار لیتر در مهر 1404 به 20 میلیون لیتر در مهر امسال کاهش یابد و درمجموع سبب صرفه‌جویی 20 میلیون لیتری مصرف بنزین پایتخت طی یک ماه شود.
طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد جایگاه‌ها اکنون در 248 جایگاه عرضه سوخت شهر تهران اجرا شده است و نتایج نشان داد بیش از 40 درصد از کل سوخت‌گیری‌ها و سوءاستفاده‌ها با کارت‌های آزاد تنها از سوی 16 درصد مراجعان انجام می‌شده است و در مواردی، ثبت 70 تا 104 نوبت سوخت‌گیری ماهانه برای پلاک یک خودرو ثبت شده است.
مهار رشد مصرف بنزین با بهره‌گیری ابزارهای قیمتی هدفمند و انضباط‌بخشی غیرقیمتی
روند مهار شتابان مصرف بنزین و دستیابی به رشد منفی 2 درصدی در پاییز امسال نشان می‌دهد که تغییر جهت منحنی تقاضا بدون ایجاد شوک، در گرو بهره‌گیری از ابزارهای قیمتی هدفمند و انضباط‌بخشی غیرقیمتی به شبکه توزیع است.
اصلاح نرخ سوم در کنار انتقال مستقیم سهمیه کارت آزاد جایگاه‌ها به کارت‌های شخصی در 11 استان، احیای ظرفیت سی‌ان‌جی با جایگزینی روزانه 2 میلیون مترمکعب سی‌ان‌جی با بنزین و درنهایت رصد هوشمند جریان عرضه سوخت در پایتخت از طریق شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد، توانست بخش عمده‌ای از مصارف کاذب و منافذ انحراف فرآورده را مسدود کند تا ضمن کاستن از فشار سنگین بر پالایشگاه‌های کشور، تعادل پایدار را به تراز تولید و مصرف سوخت بازگرداند.