برگزاري همايش شناخت انديشه هاي خيام در نيشابور

خبرگزاری آریا- همایش شناخت اندیشه های خیام به همت انجمن کتاب سیمرغ  با حضور پرشور مردم فرهنگ دوست و ایبان وهنرمندان در سالن همایش های جهاد دانشگاهی نیشابور برگزار شد.

به گزارش خبرنگار آریا در نیشابور ،استاد ادبیات و پژوهشگر نیشابوری درهمایش شناخت اندیشه های خیام اظهار کرد :  تا صد سال بعد از وفات خیام فقط 5 رباعی از او ذکر شده بود و تا چهار صد سال بعد از خیام رباعیات او اضافه می شود و تا قرن نهم به 550 رباعی می رسد و هم اکنون بالغ بر 1600 رباعی از خیام داریم.

دکتر مهدی نوروز با اشاره به راه های شناسایی رباعیات خیام از رباعیاتی که سروده او نیست افزود: برای تمیز دادن این مورد چند راه وجود دارد، نخست آنکه در کتاب های قدیمی ذکر شده باشد. همچنین رباعی هایی اولیه خیام چهار مصراع آن هم قافیه بوده است. از طرفی رباعی های اصیل نباید در آثار دیگران آمده باشد و همچنین رباعیات باید مضامین خیامی داشته باشد.

وی بیان کرد: علامه جعفری در کتابش فقط از لفظ خیامی استفاده می کند و با ذکر 11 منبع در تمام این ها  واژه امام، حجت الحق، ابوالفتح عمر خیام نیشابوری به کار می برد و از واژه امام برای او استفاده کرده است. علامه جعفری می گوید شاید آثاری باشد در فلسفه که از بین رفته یا خیام مجالس درسی داشته که کسی خبر ندارد برای همین به او امام می‌گفتند.

وی ادامه داد: اولین کسی که به رباعیات خیام به شکل علمی نگاه کرد یک شاعر روس به نام والنتین ژوکوفکسی در قرن نهم بود و پس از آن آرتور کریستیانسن مطالعاتی بر روی آن ها داشت و این باعث می شود در ایران هم این اتفاق رخ دهد. از سال 1300 خیام پژوهشی در ایران باب می شود و با آثار هدایت آغاز می شود و خیام را از نگاه اروپایی ها نگاه می کند. برای همین عده ای معتقدند بنیان گذار خیام پژوهی در ایران صادق هدایت است. استاد محمد علی فروغی و استاد قاسم غنی و برخی دیگر پژوهش هایی بر روی آثار و شخصیت خیام انجام دادند.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد نیشابور ادامه داد: در تمام پژوهش های صورت گرفته خیام را از یک زندیق ملحد دهوی تا یک شخصیت عارف کامل واصل در نوسان می بینیم. کسانی که دنبال الحاد می گردد رباعی های فراوانی را پیدا می کنند که آن را اثبات کنند. آن هایی که به دنبال فلسفه می گردند خیام را یک فیلسوف و هم پایه ابن سینا می دانند که موارد زیادی برای آن وجود دارد. از زاویه ای دیگر خیام یک عارف واصل است که این نیز درست است. در واقع خیام یک آیینه بود و هرکس وارد رباعیات خیام شد از منظر خودش، خودش را در داخل آیینه دید.

دکتر نوروز با بیان اینکه آنچه امروز از رباعیات اصیل خیام برداشت می کنیم در چند موضوع بیشتر نیست افزود: بیشترین موضوعات بی اعتباری دنیا است.. سومریان، بابلیان، مصریان و ایرانیان باستان همه این اندیشه را دارند. اینکه انسان ها از مرگ و زمان مرگ غافل هستند. خیام خودش غافل نیست و غفلت ستیز است.



وی ادامه داد: اختناق فرصت و خوش باشی یکی دیگر از ویژگی های شعر خیامی است. خیام‌می گوید وقتی انسان در آمدن و رفتن اختیاری ندارد و در پی بردن به اسرار الهی ناتوان است از فرصت استفاده کرده و خوش باشیم.

خیام اگر زباده مستی خوش باش
با ماه رخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی چو هستی خوش باش


دریاب که از روح جدا خواهی رفت
در پرده اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمده ای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت

این‌خیام پژوه ادامه داد: ناتوانی و عجز انسان از پی بردن به اسرار الهی یکی دیگر از موارد مورد اشاره در شعر خیامی است. تمام آثار دانشمندان و فلاسفه و شعرا را کنار هم قرار دهید آیا اسنان متوجه اسرار الهی می شود؟

اسرار ازل را نه تو دانی و نه من
وین حرف معما نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفت و گوی من و تو
چون پرده درافتد نه تو مانی و نه من

وی اظهار کرد: خیام نه تنها خود و افراد عادی را شامل این موضوع می داند که به افراد شاخص هم اشاره می کند که نمی توانند به اسرار الهی پی ببرند.

آنان که محیط فضل آداب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون
گفتند فسانه ای و در خواب شدند


این استاد ادبیات خاطر نشان کرد: یکی از ویژگی های مهم خیام، پرسش‌گری خیام است که ناشی از خلاق بودن آن است. مثل دانشجویی که سوال می پرسد از همه خلاق تر و پویا تر است که سوال های مختلف در ذهنش شکل می گیرد.


در دایره ای که آمدن و رفتن ماست
او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست؟

جامی است که عقل آفرین می زندش
صد بوسه ز مهر بر جبین میزندنش
این کوزه گر دهر چنین جام لطیف
می سازد و باز بر زمین می زدنش

و این سوال را می پرسد چرا خدا به زیبایی ما را آفریده و باز دوباره می برد؟ خیام ما را از غفلت دور می کند و می گوید به این موارد فکر کنید.

وی ادامه داد:  مورد بعدی رباعیات خیامی جبر انگاری است و معمولا عرفا به جبر قائل هستند. تولد و مرگ انسان جبر است. ولی در زندگی اختیار دارد.

گر آمدنم به من بُدی نامدمی

ور نیز شدن به من بُدی نا شدمی

به زان نبودی که اندر این دیر خراب

نه آمدمی نه بدمی نه شدمی

گاهی اوقات ما جبر را گردن دیگران می اندازیم و در زندگی فرافکنی های زیادی انجام می دهیم.

نیکی و بدی که در نهاد بشر است

شادی و غمی که در غذا و قدر است

با چرخ مکن حواله که اندر ره عقل

چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است



وی خاطر نشان کرد: یکی از نکات برجسته و مهم تفکر و رباعیات خیام ناپایداری دنیاست. این جهان به هیچ کس وفا نکرد و وفادار نماند. خیلی کوتاه است و هیچ پایداری در آن نیست.

در کارگه کوزه گری کردم رای
در پایه چرخ دیدم استاد بپای
میکرد دلیر کوزه را دسته و سر
از کله پادشاه و از دست گدای


در کارگه کوزه گری رفتم دوش
دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش



وی بیان کرد: تمام این موارد به اغتنام فرصت می رسد و باید وقت را غنیمت بشمریم و این لحظاتی که با هم‌هستیم را به خوبی و خوشی سپری کنیم. در ایران و در زبان فارسی به این اندیشه اندیشه خیامی می گوییم.

این غافله عمر عجب می گذرد
دریاب دمی که با طرب می گذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد



ریاضیات خیام ، شاهکار دنیای قدیم بود

عضو هیات علمی گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نیشابور گفت: خیام یک ریاضیدان، منجم، فیلسوف و رباعی‌سرا بود که بی‌محابا سوال می‌کرد و با بیان پرسش‌هایی هوشمندانه در دانسته‌هایی که مورد یقین آن دوران بود تشکیک می‌کرد و با این شیوه در عالم وجود به جستجو و تفکر می‌پرداخت.

این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت
کس نیست که این‌ گوهر تحقیق نسفت

هر کس سخنی از سر سودا گفتند
زان روی که هست کس نمی داند گفت
 
دکتر ظهیر مظلومی‌نژاد اظهار کرد: یکی از وجوه خیام احاطه‌ کاملش بر جبر و هندسه در ریاضی بود.

در خراسان آن زمان در حوزه علم ریاضی کتاب‌های یونانیان به عربی ترجمه شده بود و از آن میان کتاب اصول هندسه اقلیدس بویژه اصل توازی آن ، مورد توجه خیام قرار گرفت. حکیم خراسان ابتدا سعی بر اثبات اصل توازی اقلیدس داشت که باعث بوجود آمدن هندسه های نااقلیدسی شد.
به اذعان ریاضی‌دانان اروپایی حل معادله درجه سه با حذف توان دو توسط خیام در 950 سال قبل شاهکار دنیای قدیم است و هنوز هم‌ برای حل معادله درجه سه فرمول مشخصی وجود ندارد و از همان روش خیام استفاده می‌کنیم. حکیم نیشابور با ادامه همین روش موفق به حل معادله درجه چهار نیز شد.

بسط دو جمله‌ای خیام یکی دیگر از شاهکارهای خیام است که بسیاری در انتساب آن به خیام شک دارند و پروفسور فضل ‌الله رضا در کتاب نگاهی به آثار و احوال خیام‌ نیشابور ثابت می‌کند متعلق به خیام است

این بسط دوجمله ای که درس من و تست
گویند که کرده است اسحاق درست

افسوس کسی هیچ به تاریخ نجست
کاین بسط بود از آن خیام نخست

 خیام تا 12 سطر ضریب های بسط دوجمله ای را بدست آورده. برخلاف آنچه بیشتر مردم تصور می‌کنند مقصود از مثلث خیام یک مثلث هندسی نیست بلکه در حقیقت چینش مثلث شکل از اعدادی است که این اعداد همان ضریب های بسط دوجمله ای می باشند.
در دوران خیام ریاضیات به زبان عربی ارائه می‌شد و همه فرمول‌های ریاضی که امروز داریم به زبان عربی نوشته می‌شد.  برای مثال در حقیقت X نماد مجهول همان شَیئی است که در فرمول‌های ریاضی عربی بجای X استفاده می شده است.
خیام در مقاله‌ شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس به اصل پنجم اقلیدس یا همان اصل توازی پرداخت و آن را نپذیرفت و ما امروز به طور دقیق نمی‌دانیم چه در ذهن او می‌گذشت که این اصل را قبول نکرد و فقط می‌توانیم حدس بزنیم.
در این اصل اقلیدس آمده در صورتی که یک خط به طور هم‌زمان ب  2خط دیگر عمود باشد آن 2 خط موازی هستند و 2 خط موازی در امتداد هم هیچ‌گاه یکدیگر را قطع نمی‌کنند اما خط استوا بر خطوط نصف النهار عمود هستند پس نصف النهارها با هم موازی اند اما نصف النهارها وقتی امتداد می‌یابند یکدیگر را در قطب کره زمین قطع می‌‌کنند ! و این درست نیست !
امروز یک تئوری در دنیای نجوم وجود دارد خود فضا را هم کروی می‌داند. بنا بر این شاید در دنیا خط راست وجود ندارد ! و به احتمال زیاد دلیل اشکال خیام به این اصل اقلیدس به خاطر احاطه بر او بر علم نجوم بود زیرا خیام راه‌های آسمان را بهتر از زمین‌ می‌شناخت و بر آن مسلط بود.

این چرخ ِ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
 
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او گردانیم




دستگاه های موسیقی ایرانی از محاسبات خیام بهره برده اند

استاد احمد بیان آهنگساز، تئوریسین و مدرس موسیقی نیز گفت: موسیقی از دیرباز نزد بشر هن از نظر علمی و هم معنوی جایگاه خاصی داشته است.

وی بیان کرد: در جایگاه معرفت مولانا می گوید مانند شهادت است و چه چیزی در علم‌موسیقی وجود دارد که مولوی به آن شهادت می دهد و این همه پیرو پیدا کرده است.

وی اظهار کرد: اغلب فلاسفه باید درباره بخشی از موسیقی رساله می نوشتند که خیام هم‌از قاعده مستثنی نبوده و شرحی بر کتاب موسیقی اقلیدس نوشته است که برخی از دستگاه های موسیقی ایرانی از آن استفاده کردند. مانند ماهور و سه گاه و همایون که بر اساس محاسبات ریاضی می باشند.


این مدرس موسیقی ادامه داد: مقالاتی که خیام در حوزه موسیقی نوشته است اگر چه مربوط به موسیقی می شود اما در زمره مسائل ریاضی طبقه بندی می شود.

وی درباره اقدامات خیام در حوزه موسیقی گفت: کاری که خیام انجام داده این است که 21 تتراکورد یا همان ذوالاربع یا فاصله چهارم را محاسبه کرده و برای ما به یادگار گذاشته اند که کار بسیار بزرگی می‌باشد.

وی ادامه داد: از این 21 تتراکورد یا فاصله چهارم در چندین دستگاه موسیقی ایرانی استفاده می شود‌. در موسیقی غرب نیز محاسبات خیام مورد استفاده قرار گرفته و علاوه بر این اینکه برخی از محاسبات وی به طور کلی مشابه محاسبات برخی از فلاسفه دیگر مانند فارابی و ابن سینا بوده است اما چیزهای جدید در دل خود دارد.

بیان خاطر نشان کرد: از نوع ادبیات و اقدامات وی می شود چنین برداشت کرد که وی حتی یک موزیسین بوده و از هوش موسیقی بالایی برخوردار بوده است‌ چون به راحتی فواصل را در محاسبات تشخیص می داده است‌. و جالب این است که می‌گوید هر چه این فواصل از هم دور تر می شوند درصد خوشایند بودن آن ها کم می شود که این موضوع را کسی که هوش موسیقی دارد متوجه می شود و از یک یک فرد معمولی ساخته نیست.

این موسیقی دان با اشاره به اقدامات خیام در حوزه موسیقی گفت: رساله موسیقی خیام شرحی بر کتاب موسیقی اقلیدس است و از آن وام گرفته است. دستگاه های موسیقی ایران نظیر سه گاه از آن استفاده کرده اند و در دستگاه همایون به طور چشم گیری تاثیرات محاسبات خیام در فواصل را مشاهده می کنیم و به نوعی دستگاه همایون وام دار خیام است.