اردلان الیاسین فرید: آسیب به کابل‌های تنگه هرمز به معنای قطع اینترنت جهان نیست اما همچنان ابر بحران است!

خبرگزاری آریا - روایت‌های زیادی این روزها درباره سرنوشت اینترنت در صورت آسیب‌دیدن کابل‌های زیردریایی تنگه هرمز دست به دست می‌شود؛ روایت‌هایی که معمولاً یا تصویری فاجعه‌بار ارائه می‌دهند یا اصلاً نگرانی‌ای به حساب نمی‌آورند. اردلان الیاسین فرید، کارشناس فناوری و مهمان برنامه «به وقت ایران»، اما با هر دو این برداشت‌ها فاصله دارد. او پاسخ به این پرسش را نه در یک «بله» و نه در یک «خیر» می‌بیند، بلکه در فاصله میان آن‌ها: جایی که باید میان قطع کامل، اختلال، کندی و زمان بازیابی تفاوت گذاشت.

اردلان الیاسین فرید کیست؟

اردلان الیاسین فرید ، پژوهشگر هوش مصنوعی، هم‌بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت سپرا است که در حوزه مدیریت فناوری و هوشمندسازی سازمان‌ها فعالیت می‌کند. او متولد سال 1372 است و آشنایی‌اش با برنامه‌نویسی از دوازده‌سالگی و دوران تحصیل در مجموعه استعدادهای درخشان آغاز شده است. الیاسین فرید در رشته‌های فیزیک و ادبیات انگلیسی تحصیل کرده و دانشجوی کارشناسی ارشد هوش مصنوعی است و پیش از تأسیس سپرا در شرکت‌های خصوصی فعالیت داشته و سالها مدیر ارشد فناوری سازمان های دولتی مهمی بوده است. مسیر کاری او از توسعه نرم‌افزار و امنیت سایبری آغاز شده و با مشاوره فناوری و مدیریت فنی ادامه یافته است.

گرایش او به هوش مصنوعی از زمینه‌هایی مانند امنیت سایبری و کدهای عامل‌محور نشئت گرفته و تأسیس سپرا را نقطه عطف حرفه‌ای خود می‌داند؛ شرکتی که در حوزه مدیریت فناوری و هوشمندسازی سازمان‌ها فعالیت می‌کند و راهکارهای هوش مصنوعی، هوشمندسازی اتوماسیون اداری و سامانه‌های مبتنی بر بازیابی اطلاعات ارائه می‌دهد.

او پیش‌تر هم در رسانه‌ها درباره هوش مصنوعی، زیرساخت‌های دیجیتال و فناوری‌های راهبردی صحبت کرده بود، اما این‌بار موضوع گفت‌وگوی ما از نرم‌افزار و سامانه‌های هوشمند به لایه‌ای فیزیکی‌تر از جهان دیجیتال رسیده بود: کابل‌های زیردریایی که ستون فقرات ارتباطات بین‌المللی‌اند.

تنگه هرمز فقط برای نفت نیست

در بسیاری از نقاط جهان، ستون اصلی ارتباطات بین‌المللی فیبرهای نوری بستر دریاست و تنگه هرمز هم فقط مسیر انتقال انرژی نیست، بخشی از کابل‌های متصل‌کننده کشورهای حاشیه خلیج فارس از همین مسیر عبور می‌کنند. به همین دلیل یک حادثه فیزیکی یا حتی تأخیر در تعمیر می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک قطعی محلی داشته باشد.

الیاسین در این گفت‌وگو تأکید دارد که باید میان «توزیع اینترنت جهانی» و «ترافیک اینترنت» فرق گذاشت. به باور او، برخی روایت‌ها با کنار هم چیدن اعداد متفاوت، تصویری اغراق‌آمیز از سهم تنگه هرمز و باب‌المندب ساخته‌اند. سهم این دو گلوگاه از وابستگی کلی اینترنت جهان، یک چیز است؛ سهم‌شان از ترافیکی که در یک بازه زمانی از منطقه عبور می‌کند، چیز دیگری. بر پایه ارقامی که خودش در گفت‌وگو بیان کرد، اختلال در این مسیرها بیش از آنکه اینترنت جهان را متوقف کند، مسیر انتقال داده را عوض می‌کند و به کندی، افزایش تأخیر و فشار بر مسیرهای جایگزین می‌انجامد.

از دسترس خارج شدن یک کابل، به این معنا نیست که سرویس از کار می‌افتد، داده‌ها معمولاً از مسیر دیگری رد می‌شوند. اما مسیر جایگزین می‌تواند طولانی‌تر یا کم‌ظرفیت‌تر باشد و نتیجه‌اش برای کاربر، کندی و ناپایداری و برای اپراتور، ازدحام شبکه و افزایش هزینه خواهد بود.

اقتصاد هم در معرض است

الیاسین دامنه آثار را به ارتباطات روزمره محدود نکرد. در تحلیل او، بورس، بانکداری، پرداخت الکترونیکی، مخابرات، انرژی، هوانوردی و تجارت دیجیتال همگی ممکن است از اختلال انتقال داده ضربه بخورند. سامانه‌های حساس مسیرهای اختصاصی خود را دارند، اما خدمات عمومی و فعالیت‌های اقتصادی بیشتر به زیرساخت تجاری اینترنت گره خورده‌اند.

شدت آسیب، البته، به ساختار ارتباطی هر کشور بستگی دارد. کشوری که اتکایش به چند کابل دریایی محدود است، آسیب‌پذیرتر است. کشوری که مسیرهای زمینی و اتصال به چند همسایه دارد، می‌تواند بخشی از ترافیکش را جابه‌جا کند. الیاسین قطر، امارات، عمان و عراق را از کشورهایی دانست که میزان وابستگی‌شان به مسیرهای دریایی در ارزیابی خسارت اهمیت بالایی دارد؛ هرچند جزئیات و ارقام این بخش را باید با داده‌های روز اپراتورها و کنسرسیوم‌های کابل سنجید.

نکته کلیدی دیگر، هم‌زمانی حوادث است. مسیرهای جایگزین تنها زمانی کارآمدند که جایی دیگر از شبکه ظرفیت سالم و آزاد وجود داشته باشد. اگر چند نقطه در دو آبراه مهم به‌طور هم‌زمان دچار مشکل شوند، گزینه‌های مسیریابی باریک می‌شوند و شبکه با فشاری چندلایه روبه‌رو خواهد شد. از نگاه او در چنین شرایطی اصل داستان فقط لحظه وقوع حادثه نیست؛ زمان لازم برای بازیابی شبکه می‌تواند خودش به قلب بحران تبدیل شود.

پیچیده ترین سناریو احتمالی برای احتمال بروز حادثه یا اتفاق، زمانی رخ میدهد که در یک مسیر واحد از چند دسته یا گروه کابل، چند نقطه آسیب ببیند، این حادثه میتواند پروسه تعمیر، بازیابی و اتصال را به توان برساند.

اینترنت ایران چه می‌شود؟

پاسخ او درباره ایران از روایت‌های صفر و صدی محتاطانه‌تر بود. ایران علاوه بر کابل‌های دریایی، از مسیرهای زمینی در جهت ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان هم استفاده می‌کند و ساختار توزیع ارتباطاتش با برخی کشورهای جنوبی خلیج فارس فرق دارد. بنابراین آسیب به کابل‌های تنگه هرمز لزوماً به قطع کامل اینترنت ایران نمی‌انجامد، اما می‌تواند کیفیت ارتباط، ظرفیت مسیرها و پایداری بعضی خدمات را تحت تأثیر قرار دهد.

قطع یا اختلال در هر کشور به مدل اقتصاد دیجیتال آن کشور ارتباط بسیار زیادی دارد، برای ایران که تجربه خاموشی های طولانی 1 هفته ای تا چند ماهه را داشت، تاب آوری اختلال بسیار بالاتر از کشور حاشیه ای خلیج فارس است که فاقد شبکه ملی اینترنت بوده و اگر مسیر های جایگزینش هم دچار بحران شود، عملا باید ظرفیت پهنای باند خود را از ماهواره تامین کند، چیزی شبیه تولید آب از رطوبت هوا، زمانی که باران نداشته باشید.

بازتاب این بخش از اظهارات او در نورنیوز هم بر همین جمع‌بندی متمرکز بود: ایران از مسیرهای زمینی برخوردار است، ولی به کابل‌های دریایی نیز وابسته است و در صورت آسیب‌دیدن آن‌ها احتمال اختلال و کاهش کیفیت جدی است. نتیجه این نیست که ایران از پیامد حادثه در امان می‌ماند؛ این است که نوع و اندازه آسیبش با کشورهایی که اتکای بیشتری به کابل‌های دریایی منطقه دارند متفاوت خواهد بود.

میزان موفقیت انتقال ترافیک به مسیرهای زمینی هم به ظرفیت آزاد، وضعیت شبکه داخلی و گستردگی حادثه بستگی دارد. قطع یک کابل، آسیب هم‌زمان چند کابل و اختلال در دو گلوگاه منطقه‌ای، سه سناریوی کاملاً متفاوت با پیامدهای متفاوت‌اند.

استارلینک ناجی نیست

پیام مشخص است: ارتباط ماهواره‌ای می‌تواند بخشی از خدمات ضروری یا اضطراری را پشتیبانی کند، اما جایگزین فوری شاهراه‌های فیبر نوری نیست. شبکه مقاوم به بحران به ترکیبی از کابل دریایی، مسیر زمینی، ظرفیت ذخیره و ارتباط ماهواره‌ای نیاز دارد.

تعمیر هم کار ساده‌ای نیست

زمان بازیابی از دید الیاسین یکی از متغیرهای تعیین‌کننده است. تعمیر کابل زیردریایی به کشتی تخصصی، تجهیزات فنی، پیدا کردن محل دقیق آسیب، شرایط مناسب دریایی و امنیت گروه تعمیر نیاز دارد؛ در وضعیت عادی هم این فرایند فوری نیست، چه برسد به وقتی که تنش یا جنگ بر منطقه سایه انداخته باشد. در آن شرایط دسترسی به محل حادثه، بیمه، مجوز حرکت و امنیت کشتی همگی می‌توانند زمان عملیات را به‌شدت بالا ببرند.

اگر آسیب در چند نقطه رخ داده باشد، هر محل باید جداگانه پیدا و تعمیر شود و کمبود کشتی‌های تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پس امنیت کابل‌ها فقط یک موضوع پیشگیرانه نیست؛ آمادگی برای کشف حادثه، توزیع ظرفیت، تأمین قطعات و هماهنگی منطقه‌ای را هم دربر می‌گیرد.