خبرگزاری آریا- ششمین نشست تخصصی عصر قالی آذربایجان در اتاق بازرگانی تبریز برگزار شد و طی آن، فعالان این حوزه، به واکاوی ویژگیهای هنری و تاریخی برخی قالیهای اواخر قاجار پرداخته و بر پیوند میان هنر قالیبافی آذربایجان، مسیرهای تاریخی تجارت و تحولات اجتماعی دورهی مشروطه تأکید کردند.
به گزارش خبرگزاری آریا در تبریز؛ امید بنام، طراح و محقق قالی، در این نشست با اشاره به ویژگیهای قالی چلسی یکی از آثار مورد بررسی، اظهار کرد: نمونههایی از آثار اوایل قرن شانزدهم که در کتابخانه سلطنتی تبریز طراحی و تولید شده است، میتواند برای تطبیق با این اثر مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در این آثار نیز همانند نمونه حاضر، شیوه کارگاههای سلطنتی نگارگری قابل مشاهده است و استفاده از نقشهایی همچون اژدها، سیمرغ، طاووس و انواع حیوانات و دیگر عناصر تصویری در آنها بسیار متداول بوده است.
این کارشناس با اشاره به جزئیات تصویری اثر، گفت: پرندگان بهکاررفته در تصویر بهوضوح قابل مشاهده هستند و در بخشهای بالایی و پایینی قالی چلسی دو صحنه شکار به تصویر کشیده شده است که نشاندهنده دقت و هوشمندی هنرمند در ترکیببندی و چیدمان عناصر است.
وی افزود: این ترکیببندی، زیبایی و پویایی خاصی به اثر بخشیده و در سالهای گذشته نیز نمونههای ارزشمندی در تبریز اجرا شده است که از نظر مواد اولیه و شیوه رنگآمیزی، شباهت زیادی با این اثر دارند.
بنام با اشاره به تأثیرپذیری هنرمند از قالی چلسی، اظهار کرد: در اجرای این اثر، قالی چلسی بهعنوان یکی از منابع الهام مورد استفاده قرار گرفته و هنرمند با بهرهگیری از دانش و تجربه خود در زمینه رنگ و بافت، این الگو را بازآفرینی کرده است.
دبیر نشست های عصر قالی آذربایجان اضافه کرد: نمونههایی از این شیوه الهامگیری و بازآفرینی در سالهای گذشته در دیگر شهرها نیز اجرا شده است.
روایت باسکرویل؛ معلم آمریکایی در کنار مشروطهخواهان تبریز
بنام، در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به زندگی و نقش هوارد باسکرویل در جنبش مشروطه، گفت: باسکرویل، معلم آمریکایی، در پاییز سال 1286 هجری شمسی به دعوت مدرسه مموریال تبریز برای تدریس تاریخ به ایران آمد و حضور او در تبریز همزمان با دوره استبداد محمدعلیشاه و اوجگیری جنبش مشروطهخواهی در این شهر بود.
وی افزود: باسکرویل پس از آشنایی با شرایط اجتماعی و سیاسی تبریز و مشاهده مبارزات مردم برای دفاع از مشروطه، تصمیم گرفت در کنار مشروطهخواهان قرار گیرد. این تصمیم با مخالفت کنسولگری آمریکا مواجه شد و از او خواسته شد در فعالیتهای سیاسی و نظامی دخالت نکند.
بنام ادامه داد: باسکرویل در واکنش به این درخواست، پاسپورت خود را پس داد و در کنار مردم و مبارزان تبریز قرار گرفت.
وی گفت: پس از این حوادث، گروهی از جوانان در تبریز گرد هم آمدند و باسکرویل به آنان آموزش نظامی داد و در جریان مبارزات مشروطهخواهان تبریز، در کنار مردم علیه نیروهای مخالف مشروطه جنگید.
این کارشناس با اشاره به کشته شدن باسکرویل اظهار کرد: روز دوشنبه 30 فروردین 1288، وی در جریان یکی از نبردهای سنگین در تبریز بر اثر اصابت گلوله جان باخت. پس از آن نیز تشییع جنازه باشکوهی برای او برگزار و پیکرش در تبریز به خاک سپرده شد.
وی ادامه داد: چند سال بعد، با پیشنهاد شیخ محمد خیابانی، مقرر شد زنان تبریز قالیچهای را به پاس قدردانی از فداکاری باسکرویل ببافند و آن را برای مادر او در آمریکا ارسال کنند، اما این قالیچه هرگز به دست خانواده باسکرویل نرسید.
بنام با اشاره به آثار مرتبط با انقلاب مشروطه در آذربایجان، گفت: در برخی قالیچههای بافتهشده در این منطقه، قهرمانان مشروطه از جمله ستارخان و دیگر مبارزان به تصویر کشیده شدهاند و این آثار بخشی از روایت تاریخی و فرهنگی مردم آذربایجان از انقلاب مشروطه را در خود حفظ کردهاند.
تبریز در مسیر تجارت تاریخی ایران
حسن اسودی، پیشکسوت حوزه تاریخ با اشاره به موقعیت ایران در مسیرهای تجاری تاریخی اظهار کرد: ایران از موقعیت بسیار مهمی در مسیر تجارت برخوردار بوده و در دورههای مختلف، رفتوآمد و مبادلات تجاری متعددی از مسیرهای زمینی و دریایی از طریق کشور انجام میشده است.
وی ادامه داد: در دوره صفویه، وضعیت ایران از نظر تجارت شرایط نسبتاً مطلوبتری داشت و فعالیتهای تجاری رونق بیشتری پیدا کرده بود، اما با گذشت زمان و تضعیف دولت صفوی، شرایط تجارت نیز دستخوش تغییر شد.
اسودی با اشاره به نقش شهرهای مختلف ایران در تجارت تاریخی، افزود: مسیرهای تجاری از شهرهایی مانند تبریز و کرمان عبور میکرد و این شهرها در دورههای مختلف از مراکز مهم تجارت و مبادلات کالا به شمار میرفتند.
این کارشناس با بیان اینکه تجارت در دورههای مختلف تاریخی فراز و نشیبهای بسیاری داشته است، گفت: در دوره قاجار نیز تجارت از مسیر ایران همچنان رونق داشت و آذربایجان و بهویژه تبریز، به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباط با مسیرهای تجاری، نقش مهمی در این زمینه ایفا میکرد.
وی خاطرنشان کرد: بررسی روند تجارت و زندگی اقتصادی مردم در این دورهها نشان میدهد که رونق یا افول مسیرهای تجاری، تأثیر مستقیمی بر شرایط اجتماعی و اقتصادی شهرها و مناطق مختلف کشور داشته است.
روایت رضا همراز از تجار قالی در عصر مشروطیت
رضا همراز، نویسنده و پژوهشگر نیز در ادامه این نشست گفت: سخن گفتن از تاریخ قالی آذربایجان و همچنین بافندگان، تجار، فروشندگان، رنگرزان، رفوگران، پرداختکاران و نقاشان قالی، کاری بسیار دشوار و بهغایت پیچیده است.
وی ادامه داد: در این عرصه کموبیش قلمفرساییهایی صورت گرفته است، اما اینکه تا چه اندازه به این موضوع پرداخته شده، پرسشی است که پاسخ آن را باید از صاحبنظران و خبرگان این حوزه شنید.
همراز افزود: در این فرصت کوتاه قصد دارم شرح حالی از دو تن از کوشندگان و تجار قالی در عصر مشروطیت بیان کنم؛ دو چهرهای که جز مرحوم حاج رسول صدیقانی و حاج میرزا آقا فرشی نیستند.
وی با اشاره به تحولات اجتماعی دوره مشروطه اظهار کرد: مفاهیمی همچون قانون، آزادی، عدالت، مشارکت عمومی و مسئولیت اجتماعی که پیش از آن عمدتاً در محافل محدود روشنفکری مطرح بودند، بهتدریج وارد فضای عمومی جامعه شدند و بر حوزههای مختلف زندگی تأثیر گذاشتند.
همراز ادامه داد: حاج رسول صدیقانی از نخستین تجار بزرگ و از مشروطهخواهان آذربایجان بود که در جریان مشروطه و تحولات اجتماعی آن دوره، نقش قابل توجهی داشت.
وی با بیان اینکه تجارت در دورههای مختلف تاریخی فراز و نشیبهای بسیاری داشته است، گفت: در دوره قاجار نیز تجارت از مسیر ایران همچنان رونق داشت و آذربایجان و بهویژه تبریز، به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباط با مسیرهای تجاری، نقش مهمی در این زمینه ایفا میکرد.
وی خاطرنشان کرد: بررسی روند تجارت و زندگی اقتصادی مردم در این دورهها نشان میدهد که رونق یا افول مسیرهای تجاری، تأثیر مستقیمی بر شرایط اجتماعی و اقتصادی شهرها و مناطق مختلف کشور داشته است.
وی با ارائه شرح حالی از زندگی و فعالیت حاج میرزا آقا فرشی، بر اهمیت نقش تجار قالی همانند میرزا آقا فرشی در حمایت مالی انقلاب مشروطه تبریز تاکید داشت.
قالیچه مشروطه، رسانه دستبافته
امیر رضا بهشتی، دانشجوی فرش نیز با ارائه مطلب تحقیقی در خصوص قالیچه های مشروطه، گفت: از قالیچه های مشروطه که در موزه مشروطه تبریز و باکو نگهداری می شود نمونه های نو یافته ای هم به دست آورده ایم که نشان می دهد بافندگان آن در منطقه قره باغ، با علاقه به این موضوع نمونه های دیگری هم بافته اند.
وی افزود: اشعار بافته شده در این قالیچه مرتبط با انقلاب مشروطه است، همچنین تصاویر، تکنیک بافت و رنگ های به کار رفته نیز منطقه قره باغ را محل بافت این قالیچه نشان می دهد.
بهشتی در ادامه با آنالیز نقشمایه ها و تطبیق تصاویر با منابع و نشریات آن دوران، بر ارتباط بین دستبافته و رسانه تاکید کرد.
پخش مستند قالی و مشروطه، نمایشگاه تابلو فرش هایی از تصاویر قهرمانان مشروطه، بخش های دیگر این نشست بودند.
در پایان این برنامه، نیز از استادان و کارشناسانی که طی سالهای گذشته در حوزه قالی و پژوهشهای مرتبط با تاریخ و هنر قالی فعالیت داشتهاند، همچنین از خانواده زنده یاد استاد غلامحسین خیابانی تقدیر و تشکر شد.