خبرگزاری آریا -«رسانه عمومی سال‌ها وظیفه خود را انجام نداد؛ سکوت کرد، چشم‌پوشی کرد و در پوشش خود بدون تفکر انتقادی جانبداری کرد و در پرسیدن سؤال‌های مناسب ناکام ماند، یا اصلاً سؤالی نپرسید. به همین دلیل، ما به بینندگانمان بدهکار عذرخواهی هستیم.»
به گزارش آریا؛ مجری تلویزیونی با این کلمات برنامه خبری را آغاز کرد که هفته گذشته به‌صورت زنده پخش شد. این بیانیه نادر 30 ثانیه طول کشید و در شبکه «آر تی وی» (در چارچوب شبکه رادیو و تلویزیون وویودینا) در شمال صربستان پخش شد.
این عذرخواهی یک روز پس از انتخابات پارلمانی صربستان انجام شد؛ انتخاباتی که در آن الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور، شکست را به نفع یک جنبش دانشجویی به رهبری دانشجویان پذیرفت و بدین ترتیب سلطه 14 ساله حزب او بر عرصه سیاسی کشور پایان یافت. در طول این سال‌ها، دولت نفوذ قدرتمندی بر بیشتر رسانه‌های کشور اعمال کرده بود.
در روزهای پس از این بیانیه عذرخواهی، شماری از سردبیران برنامه‌ها و مدیران اجرایی، چه در شبکه آر‌تی‌وی (ویژه منطقه وویودینا) و چه در سازمان پخش رادیو و تلویزیون صربستان، استعفا دادند. ناظران رسانه‌ای آغاز ظهور صداهای مخالف در برنامه‌های خبری و گفت‌وگویی را که پیش‌تر چیزی نادر بود، مشاهده کردند. عذرخواهی آر‌تی‌وی به‌سرعت راه خود را به شبکه‌های اجتماعی باز کرد و توجه بین‌المللی را جلب کرد.
«ما چشم‌پوشی می‌کردیم»
عذرخواهی‌ای که برنامه خبری اصلی شبکه آر‌تی‌وی پخش کرد، روز دوشنبه 26 اکتبر، پس از اعلام نتایج اولیه انتخابات که پیروزی فهرستی مورد حمایت دانشجویان را تأیید کرد، انجام شد.
مارایا استوکوچا، سردبیر خبری این شبکه، بیانیه عذرخواهی را نوشت و توضیح داد شماری از روزنامه‌نگاران اتاق خبر پس از انتخابات کنار رفتند و به دیگران امکان دادند مسئولیت تهیه برنامه خبری را بر عهده بگیرند. استوکوچا اشاره کرد: «این نخستین بار نیست که ما خواستار تغییرات هستیم، اما نخستین بار است که مدیریت موافقت می‌کند.»
استوکوچا که پیش‌تر در بخش دیگری از اتاق خبر کار می‌کرد، از سوی همکارانش برای کمک به هدایت تلاش‌های تغییر نامزد شد. او اشاره می‌کند نارضایتی و ناخشنودی درون شبکه حدود ده سال وجود داشته است.
استوکوچا در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «شماری از کارکنان شبکه آر‌تی‌وی از دیرباز چشم‌انتظار تغییراتی بودند تا بتوانند اخبار را به‌شکلی عینی و در خدمت منافع عمومی پوشش دهند.» به گفته او، روزنامه‌نگاران همواره هشدار می‌دادند که گزارش‌های مهم «یا حذف می‌شوند یا از منظری سیاسی و تنگ پوشش داده می‌شوند.»
استوکوچا به اعتراضات پس از فروریختن سایبان ایستگاه قطار شهر نووی ساد، مرکز استان وویودینا، اشاره کرد که به کشته شدن 16 نفر انجامید و در پنجم نوامبر 2024 هزاران نفر در اعتراضاتی خاموش خواستار پاسخگویی مسئولان شدند؛ اما به گفته استوکوچا، شبکه آر‌تی‌وی در پوشش این حادثه به‌شدت ناکام ماند. او همچنین به اعتراضات دانشجویی و محاصره‌هایی که پس از حادثه فروریختن سایبان ایستگاه قطار رخ داد اشاره کرد که پوشش رسانه‌ای محدودی از سوی آر‌تی‌وی داشت.
این حادثه جرقه اعتراضات گسترده‌ای را زد که ماه‌ها ادامه یافت و به تغذیه جنبشی کمک کرد که بعداً دولت را در صندوق‌های رأی به چالش کشید. استوکوچا می‌گوید: «یک رسانه عمومی باید با همه شهروندان سخن بگوید و آنچه رخ می‌دهد را منتقل کند؛ نمی‌تواند چشم‌پوشی کند، همان‌طور که ما می‌کردیم.» او تأکید می‌کند روزنامه‌نگارانی در شبکه بودند که به انتخاب‌های تحریریه اعتراض داشتند، اما قدرت تغییر آن را نداشتند. این هفته، استوکوچا پذیرفت نقش سردبیر برنامه خبری شبکه را بر عهده بگیرد.
بی‌بی‌سی با دفتر رسانه‌ای آر‌تی‌وی تماس گرفت و پرسش‌هایی درباره ماهیت پوشش خبری مطرح کرد. پاسخ از طریق ایمیل از پردراگ نووکوویچ، مدیر تازه‌انتخاب‌شده یکی از برنامه‌های شبکه، رسید. نووکوویچ گفت شبکه «در انجام تعهدات قانونی خود برای آگاه‌سازی عمومی به‌شکلی حرفه‌ای و عینی و بی‌طرف و به‌موقع ناکام مانده است.»
او افزود موضوعات دیگری نیز نادیده گرفته می‌شدند، از جمله «مسائل جدی مربوط به فساد و جرم در بالاترین سطوح؛ تهدیدهای ملموس برای شهروندان و امنیت قانونی؛ و فرسایش آزادی‌های رسانه‌ای و آزادی بیان.» نووکوویچ تأکید کرد این سخن عمدتاً بر برنامه خبری اصلی شبکه صدق می‌کند و در همان حال اشاره کرد برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی دیگری توانستند سطحی از حرفه‌ای‌گری را حفظ کنند، با وجود فشارهای مستمر از سوی نهادهای اداری حاکم.
در پشت صحنه
گوران ارور، مجری خبری که بیانیه عذرخواهی را خواند، می‌گوید روز دوشنبه در شیفت خود بود و وقتی به محل کار رسید، از خبر تغییر سردبیر آر‌تی‌وی و اینکه استوکوچا تنها در عرض دو ساعت برنامه خبری را تدوین خواهد کرد، آگاه شد. او می‌گوید: «او پشت کامپیوتر نشست و همه ما دور او بودیم و کمک می‌کردیم؛ چون تهیه نشریه خبری معمولاً ساعت‌ها طول می‌کشد.»
استوکوچا بیانیه عذرخواهی را نوشت که ارور بعداً خواند و او گفت از واکنش پس از پخش این بیانیه شگفت‌زده شد. ارور معتقد است «عذرخواهی به‌خودی‌خود مقداری پادزهر در خود دارد؛ زیرا نشان می‌دهد ما دریافته‌ایم در سال‌های گذشته چه می‌گذشت و سیاست تحریریه‌مان باید به‌مراتب متفاوت می‌بود.»
«نمادین و نه بنیادین»
تانیا ماکسیچ، تحلیلگر سیاست رسانه‌ای در شبکه بالکان برای تحقیقات استقصایی، معتقد است این لحظه مهمی است، اما نباید آن را «اصلاح ساختاری» تلقی کرد. ماکسیچ می‌گوید: «تحول چشمگیر بود، زیرا رسانه‌های عمومی اساساً مستقل نبودند و به قدرت سیاسی وابسته بودند.» از دید او، عذرخواهی بیشتر بازتاب تغییر اضطراری در فضای سیاسی صربستان است تا ایجاد تضمین‌هایی برای استقلال سیاست‌های تحریریه.
ماکسیچ سال‌ها فشاری را که روزنامه‌نگاران با به چالش کشیدن علنی سیاست تحریریه از درون اعمال کردند می‌ستاید، اما می‌گوید این فشارها در برابر سازوکارهای تقویت‌کننده نفوذ سیاسی موجود موفق نشد. او می‌گوید این تغییر «نمادین است و نه بنیادین؛ وابستگی به تأمین مالی دولتی همچنان پابرجاست و انتصاب‌های مورد حمایت سیاسی برای نهادهای اداری حاکم نیز همچنان برقرار است.»
در کنار رسانه دولتی صربستان، رسانه خصوصی نیز وجود دارد، اما هر دو همچنان در برابر نفوذ دولت از طریق تأمین مالی و تبلیغات و آگهی آسیب‌پذیرند. رسانه مستقل در صربستان با فشارهای سیاسی و مالی روبه‌روست، در حالی که شیوه‌های ارعاب و هیجان‌انگیزی و جانبداری بر چشم‌انداز رسانه‌ای کشور مسلط است.
پیش‌تر در سال جاری، پارلمان صربستان با ادامه حمایت بودجه‌ای از شبکه آر‌تی‌وی تا پایان 2026 موافقت کرد؛ یعنی هزینه‌های مجوز پخش به‌تنهایی برای تأمین مالی فعالیت‌های شبکه کافی نبوده است.
استوکوچا، سردبیر آر‌تی‌وی که بیانیه عذرخواهی را نوشت، می‌کوشد اهمیت آن را بیش از حد برجسته نکند و می‌گوید: «هیچ‌کس نباید تصور کند یک بیانیه عذرخواهی 30 ثانیه‌ای کافی است؛ بازگرداندن اعتماد فرایندی انباشته است که هر روز ساخته می‌شود.»
منبع: BBC