خبرگزاری آریا - داده‌های تازه از یک درمان ژنتیکی مبتنی بر فناوری کریسپر نشان می‌دهد اثر آن در برخی بیماران مبتلا به آنژیوادم ارثی تا چهار سال پس از یک نوبت تزریق باقی مانده است؛ رویکردی که می‌تواند وابستگی به داروهای پیشگیرانه مستمر را کاهش دهد.
این درمان که «لون ووگوران زیکلومِران» (lonvoguran ziclumeran) نام دارد و به اختصار «لون‌وو-زد» (lonvo-z) خوانده می‌شود، برای درمان نوعی بیماری ژنتیکی طراحی شده است که می‌تواند باعث بروز دوره‌هایی از تورم دردناک و بالقوه خطرناک در گلو و سایر قسمت‌های بدن شود.
به نقل از نیچر، لون‌وو-زد از سامانه ویرایش ژن CRISPR-Cas9 استفاده می‌کند تا ژنی را که مسئول تولید پروتئین «پرکالیکرئین» (prekallikrein) است، غیرفعال کند. این پروتئین در کبد ساخته می‌شود و نشت مایعات از رگ‌های خونی را افزایش می‌دهد.
شرکت اینتلیا که دفتر مرکزی آن در کمبریج ایالت ماساچوست قرار دارد، درخواست تایید این درمان را به سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) ارائه کرده است. انتظار می‌رود این سازمان تا 10 مارس درباره تایید یا رد آن تصمیم‌گیری کند.
به گفته «جان لئونارد»، مدیرعامل اینتلیا که در 12 نوامبر با سرمایه‌گذاران صحبت کرده است، در صورت تایید این درمان، لون‌وو-زد به نخستین داروی مبتنی بر کریسپر در جهان تبدیل خواهد شد که مستقیما در داخل بدن تجویز می‌شود؛ رویکردی که از آن با عنوان «درون‌تنی» (in vivo) یاد می‌شود.
در حال حاضر، تنها درمان مبتنی بر کریسپر که سازمان غذا و داروی آمریکا آن را تاییدکرده است، روی سلول‌هایی انجام می‌شود که ابتدا از بدن خارج و پس از ویرایش ژنتیکی، دوباره به بدن تزریق می‌شوند.
برای افراد مبتلا به این بیماری که نوعی آنژیوادم ارثی است، این روش ویرایش ژن می‌تواند به معنای رهایی از مصرف مادام‌العمر داروهایی باشد که برای پیشگیری و درمان حملات تورم استفاده می‌شوند.
«جاناتان برنستاین»، متخصص آنژیوادم ارثی در دانشگاه سینسیناتی ایالت اوهایو و یکی از پژوهشگران کارآزمایی بالینی لون‌وو-زد، می‌گوید: این داده‌های چهار ساله بسیار اطمینان‌بخش هستند. او در توصیف این نتایج می‌گوید: «این دقیقا همان چیزی است که انتظار دارید مشاهده کنید.
ویرایش ژن در داخل بدن
تنها درمان مبتنی بر کریسپر که تاکنون تایید شده، «کاسجِوی» (Casgevy) نام دارد و برای درمان دو اختلال ژنتیکی خونی، یعنی بیماری کم‌خونی داسی‌شکل و بتا تالاسمی، استفاده می‌شود.
برای تولید هر دوز از کاسجوی، پزشکان ابتدا سلول‌های بنیادی خون را از بدن فرد دریافت‌کننده خارج می‌کنند. سپس این سلول‌ها برای انجام ویرایش ژنتیکی فرستاده می‌شوند و پس از آن، دوباره به بدن فرد تزریق می‌شوند.
این درمان باید برای هر فرد به صورت جداگانه و از ابتدا تولید شود؛ موضوعی که زمان، هزینه و پیچیدگی فرایند درمان را افزایش می‌دهد. همچنین فرد دریافت‌کننده درمان باید تحت شیمی‌درمانی شدید قرار بگیرد تا فضای کافی برای سلول‌های ویرایش‌شده فراهم شود.
روش‌های ویرایش ژن درون‌تنی با هدف برطرف کردن این مشکلات طراحی شده‌اند؛ به این صورت که ژن‌ها مستقیما در داخل بدن ویرایش می‌شوند.
برای مثال، لون‌وو-زد از ذرات چربی تشکیل شده است که مولکول‌های «آران‌ای پیام‌رسان» (mRNA) حاوی دستورالعمل ساخت اجزای سامانه کریسپر-کَس9 را درون خود جای داده‌اند.
این ذرات از طریق جریان خون به بدن تزریق می‌شوند و توسط کبد جذب می‌شوند؛ همان عضوی که پروتئین پرکالیکرئین در آن تولید می‌شود. کل این فرایند تنها یک روز طول می‌کشد.
با این حال، ویرایش ژن درون‌تنی می‌تواند نگرانی‌های ایمنی دیگری نیز به همراه داشته باشد. در این روش، برخلاف ویرایش سلول‌ها در خارج از بدن، فرصتی برای شناسایی و حذف سلول‌هایی که در بخش‌های ناخواسته‌ای از ژنوم دچار تغییرات ژنتیکی شده‌اند، وجود ندارد. همچنین ممکن است بدن دریافت‌کنندگان درمان، واکنش‌های ایمنی مضری نسبت به این روش نشان دهد.
سال گذشته، سازمان غذا و داروی آمریکا انجام دو کارآزمایی بالینی اینتلیا را برای درمان یک بیماری دیگر به حالت تعلیق درآورد. این تصمیم پس از آن گرفته شد که یکی از شرکت‌کنندگان در کارآزمایی که مشکلات سلامتی دیگری نیز داشت، پس از دریافت درمان مبتنی بر کریسپر علائم آسیب کبدی را نشان داد و جان خود را از دست داد. سازمان غذا و داروی آمریکا امسال پس از اضافه شدن اقدامات ایمنی بیشتر، این تعلیق را لغو کرد.
پروژه مربوط به درمان آنژیوادم ارثی تحت تاثیر این اتفاق قرار نگرفت، اما این حادثه همچنان موجب نگرانی «ساندرا کریستینسن»، پژوهشگر آنژیوادم ارثی و پزشک بازنشسته دانشگاه کالیفرنیا در سن‌دیگو در شهر لاجولا شده است.
کریستینسن همچنین درباره پیامدهای غیرفعال کردن ژن پرکالیکرئین ابراز نگرانی می‌کند. این رویکرد ممکن است نشت مایعات از رگ‌های خونی را کاهش دهد، اما این کار را از طریق حذف پروتئینی انجام می‌دهد که به طور طبیعی در بدن وجود دارد و ممکن است وظایف دیگری نیز داشته باشد. بنابراین، حذف آن می‌تواند پیامدهای دیگری به دنبال داشته باشد.
ایمنی در اولویت
در یک کارآزمایی بالینی با حضور 80 شرکت‌کننده که نتایج آن اوایل سال جاری منتشر شد، 62 درصد از افرادی که لون‌وو-زد دریافت کرده بودند، در 6 ماه پس از درمان هیچ حمله تورمی را گزارش نکردند. در همین بازه زمانی، تنها 11 درصد از افراد گروه دارونما اعلام کردند که هیچ حمله‌ای را تجربه نکرده‌اند. در 12 نوامبر، این شرکت داده‌های بلندمدت مربوط به شرکت‌کنندگان در چندین کارآزمایی بالینی را منتشر کرد.
این افراد پیش از دریافت لون‌وو-زد، به‌طور میانگین بیش از سه حمله تورم در هر ماه را تجربه می‌کردند. پس از دریافت درمان، این میزان به کمتر از نیم حمله در ماه کاهش یافت و طی چهار سال در همین سطح باقی ماند. همچنین در این مدت هیچ عارضه ایمنی جدی گزارش نشد.
این داده‌های بلندمدت برای شرکت اینتلیا اهمیت زیادی دارند؛ زیرا این شرکت لون‌وو-زد را به‌عنوان درمانی بالقوه با یک بار تزریق و بدون نیاز به تکرار آن معرفی کرده است.
کریستینسن می‌گوید: اگر به یک بیماری مزمن مبتلا باشید که نیازمند مراقبت و توجه مداوم است، درمانی که فقط یک بار انجام شود، بسیار جذاب خواهد بود. با این حال، به گفته او، ممکن است برای آشکار شدن نگرانی‌های ایمنی این روش به زمان بیشتری نیاز باشد.