خبرگزاری آریا - در فضای پرتنش حقوقی و سیاسی پیرامون توافق هستهای ایران (برجام)، فعالسازی مکانیسم ماشه توسط تروئیکای اروپایی، بار دیگر چالشهای بنیادین حقوق بینالملل معاصر را به نمایش گذاشته است: تعارض میان حقوق قراردادی، تفسیرهای سیاسی، و نقش قدرتهای جهانی در شکلدهی به نظم بینالمللی. در این میان، حمایت رسمی چین و روسیه از ایران، نهتنها یک موضعگیری دیپلماتیک، بلکه یک پیام حقوقی و ژئوپلیتیک مهم به جامعه بینالمللی است.
مشروعیت مکانیسم ماشه زیر سؤال
مکانیسم ماشه (Snapback Mechanism) در چارچوب قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل، به عنوان ابزاری برای بازگرداندن تحریمها در صورت نقض تعهدات برجامی طراحی شد. اما فعالسازی آن توسط کشورهای اروپایی، در شرایطی که ایالات متحده از توافق خارج شده و ایران نیز بهطور رسمی تعهدات خود را کاهش داده، با چند ایراد حقوقی مواجه است:
اصل حسن نیت در اجرای معاهدات (ماده 26 کنوانسیون وین): اقدام اروپا در حالی صورت گرفته که مذاکرات جدید در جریان بوده و پیشنهادهای دیپلماتیک مطرح شدهاند. تحمیل ضربالاجل 30 روزه، با روح حسن نیت در تضاد است.
عدم صلاحیت ایالات متحده پس از خروج از برجام: هرچند آمریکا در این اقدام مستقیماً دخیل نبوده، اما وابستگی سیاسی تروئیکا به مواضع واشینگتن، استقلال حقوقی این اقدام را زیر سؤال میبرد.
تفسیر موسع از مکانیسم ماشه: بازگشت تحریمها بدون اجماع شورای امنیت، و صرفاً بر اساس ادعای نقض، میتواند به تضعیف اعتبار قطعنامههای شورای امنیت منجر شود.
اهمیت حمایت چین و روسیه: فراتر از دیپلماسی
حمایت رسمی چین و روسیه از ایران در قالب نامه مشترک وزرای خارجه، از چند منظر حائز اهمیت است:
1. وزن حقوقی در شورای امنیت
چین و روسیه به عنوان اعضای دائم شورای امنیت، دارای حق وتو هستند. مخالفت آنها با فعالسازی مکانیسم ماشه، عملاً مانع از اجماع حقوقی در شورای امنیت میشود و مشروعیت اقدام اروپا را تضعیف میکند.
2. تقابل با یکجانبهگرایی غرب
این حمایت، بخشی از روند مقابله با سیاستهای یکجانبهگرایانه غرب در نظام بینالملل است. چین و روسیه با تأکید بر نقص حقوقی و رویهای اقدام اروپا، تلاش دارند تا توازن حقوقی را در برابر فشارهای سیاسی حفظ کنند.
3. تقویت موقعیت چانهزنی ایران
در مذاکرات آتی، ایران با پشتوانه حمایت دو قدرت جهانی، میتواند با اعتماد به نفس بیشتری وارد گفتوگو شود و از موضع ضعف خارج گردد. این حمایت، ابزار فشار متقابل در برابر تهدید تحریمهاست.
حقوق بینالملل در آزمون توازن قدرت
مکانیسم ماشه، اگرچه در ظاهر یک ابزار حقوقی است، اما در عمل به بستری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل شده است. حمایت چین و روسیه از ایران، نشاندهنده تلاش برای بازگرداندن حقوق بینالملل به مسیر انصاف، چندجانبهگرایی و توازن است. در جهانی که قواعد حقوقی بهراحتی قربانی منافع ژئوپلیتیک میشوند، چنین حمایتهایی میتوانند نقش ترمزی در برابر بیثباتسازی نظم بینالمللی ایفا کنند.
در نهایت، مشروعیت حقوقی، بدون اجماع سیاسی و رعایت اصول بنیادین، نمیتواند پایدار بماند. و این همان نقطهایست که حقوق بینالملل، بهجای ابزار قدرت، باید ابزار عدالت باشد.